اروتیک لادین‌ها

لادین‌ها مردمی هستند که زبانی با ریشه لاتینی را در دره‌های مرتفع دولومیت زنده نگه داشتند، با آلمانی در شمال و ایتالیایی در جنوب. سرزمین آنان، لادینیا، حلقه‌ای از دره‌ها در اطراف توده کوهی سلا است. گردینا (دره گاردنا) و بادیا در تیرول جنوبی، فاسیا (دره فاسا) در ترنتینو، و فودوم (لیوینالونگو) و آنپزو (کورتینا دامپتزو) در استان بلونو قرار دارند. این دره‌ها قرن‌ها بخشی از تیرول و جهان هابسبورگ بودند. در جنگ جهانی اول خط جبهه از قله‌های خودشان می‌گذشت و مردان لادین با یونیفورم اتریشی جنگیدند. پس از جنگ، ایتالیا این منطقه را گرفت و در دهه 1920 دولت فاشیست لادینیا را میان سه استان تقسیم کرد. این تقسیم هنوز تعیین می‌کند که زبان تا چه اندازه حمایت شود، و پاسخ می‌تواند از یک سوی گذرگاه کوهستانی تا سوی دیگر تغییر کند.

زبان لادینی، زبانی رتو-رومانس است و با رومانشی سوئیس و با فریولی در شرق دورتر خویشاوند است. زبان‌شناسان بیش از یک قرن درباره این موضوع بحث کرده‌اند که آیا سه گونه واقعاً یک خانواده را تشکیل می‌دهند. هر دره گونه خاص خود را دارد و تفاوت‌ها را می‌توان در فاصله کوتاهی با ماشین شنید. این زبان در تیرول جنوبی قوی‌ترین پایگاه حقوقی را دارد، جایی که بیشتر لادین‌ها در سه زبان بزرگ می‌شوند. مدرسه‌های روستایی گردینا و بادیا درس‌ها را میان آلمانی و ایتالیایی تقسیم می‌کنند و زبان لادینی را هم تدریس می‌کنند. حمایت‌ها در دره‌های دیگر ضعیف‌ترند و ایتالیایی بیشتر غالب است، و لهجه لادینی آنپزو تأثیر قوی ونیزی نشان می‌دهد.

تقریباً همه لادین‌ها کاتولیک رومی‌اند و کلیسای محلی هنوز بخش بزرگی از سال را با جشن‌های قدیسان، مراسم گردهمایی و گروه‌های موسیقی روستایی با لباس سنتی شکل می‌دهد. کشاورزی سخت کوهستانی زمانی دره‌ها را به سوی صنعت‌دستی و تجارت سوق داد. گردینا صنعت حکاکی چوب را ساخت که قدیسان، قطعات محراب و اسباب‌بازی‌های چوبی می‌ساخت و دوره‌گردها آن‌ها را در سراسر اروپا می‌بردند. در آنپزو، گروه‌هایی از خانواده‌های بومی قدیمی به نام Regole قرن‌هاست که جنگل‌ها و چراگاه‌ها را با هم در اختیار دارند و اداره می‌کنند. در بادیا، خانه‌های مزرعه در خوشه‌های کوچکی به نام viles قرار دارند که همسایگان در آن‌ها تنور، چشمه و کار را با هم قسمت می‌کنند. این دره‌ها همچنین چرخه افسانه‌های خاص خود را درباره پادشاهی فانس دارند، مردمی کوهستانی و گم‌شده که گفته می‌شود با مارموت‌ها پیمان بسته‌اند.

بالابرهای اسکی و مدار Sella Ronda این دره‌های کشاورزی قدیمی را به برخی از شلوغ‌ترین تفریحگاه‌های کوهستانی اروپا تبدیل کرده‌اند. این امر پول می‌آورد، اما فشار سنگینی هم بر زبانی وارد می‌کند که تنها چند ده هزار گوینده دارد. لادین‌ها با مؤسسات فرهنگی، یک روزنامه هفتگی به نام La Usc di Ladins و خانواده‌هایی که هنوز در خانه به لادینی سخن می‌گویند، مقاومت کرده‌اند.