اروتیک جلالی‌ها

جلالی‌ها قبیله‌ای کرد هستند که هویتشان به کوهی گره خورده است. زیستگاه اصلی آنان سرزمین پیرامون کوه آرارات است. امروز این سرزمین میان استان آغری در شرق ترکیه و شهرستان ماکو در استان آذربایجان غربی ایران تقسیم شده، و ارمنستان و جیب نخجوان متعلق به جمهوری آذربایجان در نزدیکی آن قرار دارند. مرز گذرنده از این سرزمین در دو سده اخیر چندین بار بازترسیم شده است. احساس هویت این قبیله بر پایه تبار و چراگاه مشترک استوار است و از هر یک از این مرزها طولانی‌تر دوام آورده است.

آنان به زبان کرمانجی سخن می‌گویند که شاخه شمالی زبان کردی است و از زبان‌های ایرانی خانواده هند و اروپایی به شمار می‌آید. بیشتر مردم پیرامون ایشان به زبانی دیگر سخن می‌گویند. در اطراف ماکو بیشتر مردم به آذربایجانی، زبانی ترکی، صحبت می‌کنند، در حالی که آن سوی مرز، زبان ترکی زبان مدرسه و دولت است. دوزبانگی امری عادی است. دین نیز خطی مشابه می‌کشد. جلالی‌ها مسلمانان سنی‌مذهب‌اند، در حالی که آذربایجانی‌های منطقه ماکو شیعه‌اند. این تفاوت هر ساله در محرم دیده می‌شود، زمانی که همسایگان شیعه مراسم سوگواری برگزار می‌کنند که جلالی‌ها برگزار نمی‌کنند.

جلالی‌ها بیشتر تاریخ خود چوپان بوده‌اند. گوسفندان خود را میان قشلاق‌های دشتی و مرتع‌های تابستانی بلند بر کوه آرارات جابه‌جا می‌کردند. از آنجا که کوه و گذرگاه‌هایش را خوب می‌شناختند، در سده نوزدهم همواره برای مقامات روسی، عثمانی و ایرانی که در مرز با آنان همسایه بودند دردسر ایجاد می‌کردند.

آرارات

رویدادی که هویت آنان را رقم زد میان سال‌های 1927 و 1930 روی داد. یک اتحادیه ملی‌گرای کرد به نام خویبون از شورشی در کوه پشتیبانی کرد و در آنجا حکومتی کردی اعلام کرد. جنگجویان جلالی بخش اصلی نیروی شورشیان بودند. رئیس آنان، برو هسکی تلو، در کنار فرمانده نظامی احسان نوری، یکی از شناخته‌شده‌ترین رهبران آن بود. ترکیه با عملیاتی گسترده پاسخ داد که در کنار نیروهای زمینی از هواپیما هم بهره می‌برد. بخش ایرانی کوه پایگاه پشتیبانی بود و ایران زیر فشار قرار گرفت تا آن را ببندد. در سال 1932 دو کشور مرز خود را بازترسیم کردند و ترکیه دامنه‌های شرقی آرارات کوچک را تصاحب کرد و بدین ترتیب آن پناهگاه برای همیشه از میان رفت. پس از آن تبعید و اسکان اجباری رخ داد و زندگی مسلحانه و تا حد زیادی خودگردان قبیله بر کوه هرگز بازنگشت.

امروز بیشتر جلالی‌ها در روستاها و شهرهایی مانند دوغوبایازید و ماکو زندگی ساکن و یکجانشین دارند و به کشاورزی و دامداری مشغولند. بسیاری به شهرهای بزرگ‌تر در هر دو کشور کوچ کرده‌اند. نام قبیله هنوز در محل وزن دارد و آرارات همچنان نشانه‌ای است که معنای خانه را دارد.