اروتیک رومانیایی‌های ایستریا

استرو-رومانیایی‌ها یکی از کوچک‌ترین جامعه‌های زبانی بازمانده در اروپا هستند: چند صد گوینده که در شماری از روستاهای دامنه‌ی شرقی کوه Učka در استریای کرواسی پراکنده‌اند. Žejane در سوی شمالی کوه قرار دارد؛ Šušnjevica و شماری از سکونتگاه‌های کوچک‌تر، یعنی Nova Vas و Jesenovik و Letaj و Brdo، در سوی جنوبی واقع‌اند. این دو خوشه گویش‌هایی کاملاً متفاوت دارند و در بیشتر تاریخشان خود را جدا از یکدیگر می‌دانسته‌اند. اصطلاح فراگیر «استرو-رومانیایی» تا حد زیادی ابزار راحتی برای زبان‌شناسان است.

زبان آنان کوچک‌ترین و منزوی‌ترین شاخه‌ی رومانس شرقی است و حدود هزار سال و چند صد مایل سرزمین اسلاوی‌زبان آن را از رومانیایی اصلی جدا کرده است. از نظر واژگان هسته‌ای و اسکلت دستوری لاتینی، خواهر رومانیایی بودنش آشکار است، اما بر اثر قرن‌ها تماس با کرواتی به‌شدت بازشکل یافته است؛ کرواتی بیشتر واژگان روزمره را تأمین کرده و دستور زبان را به جهت‌های غیرمنتظره کشانده است. یونسکو آن را به‌شدت در خطر نابودی طبقه‌بندی کرده و شمار واقعی گویندگان همچنان رو به کاهش است؛ تقریباً همه‌ی زیر پنجاه سال ترجیح می‌دهند به کرواتی سخن بگویند.

چگونگی ورودشان به استریا روشن نیست. نظریه‌ی غالب، آنان را به چوپانان کوچ‌نشین از درون کوه‌های دیناری نسبت می‌دهد، یعنی ولاخ‌ها به معنای قدیمی بالکانی این واژه، که به سوی غرب رانده شدند و در فاصله‌ی سده‌های پانزدهم تا هفدهم، پس از آنکه طاعون و جنگ‌های ونیزی-عثمانی شبه‌جزیره را خالی کرده بودند، بر زمین‌های خالی‌شده‌ی استریا ساکن شدند. روایات شفاهی محلی و نام‌خانوادگی‌های قدیمی با این سازگارند، اما زنجیره‌ی شواهد نازک است و بازسازی‌های رقیب نیز وجود دارد. آنان در مقاطع مختلف خود را Rumeri یا Vlasi نامیده‌اند؛ برچسب «استرو-رومانیایی» از بیرون به آنان داده شد.

از نظر دینی آنان کاتولیک رومی‌اند و این وضع آن‌قدر طولانی بوده که به‌عنوان پایه‌ای بی‌نشان عمل می‌کند نه ویژگی متمایزکننده؛ مرزی که آنان را از همسایگانشان جدا می‌کند زبان است، نه ایمان. Žejane سنت کارناوالی با نام zvončari یعنی زنگ‌زنان را حفظ کرده که با روستاهای کرواتی اطراف مشترک است و در سال 2009 در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شد؛ این یکی از معدود رسوم فرهنگی است که هنوز شمار قابل توجهی از بیگانگان را به روستا می‌کشاند.

آنچه این جامعه امروز به آن شباهت دارد بیشتر داستان مهاجرت است. جمعیت‌های قابل توجهی از استرو-رومانیایی‌ها در نیویورک، به‌ویژه کوینز، و در استرالیا زندگی می‌کنند و شبکه‌های خانوادگی‌شان که از خود روستاها دوام آورده‌اند، از آنان پشتیبانی می‌کنند. کوشش‌هایی برای احیای زبان وجود دارد، از جمله برنامه‌ی آموزشی کوچک مدرسه، فرهنگ‌های لغت و ضبط‌ها، اما محاسبات جمعیتی دشوار است.