اروتیک تات‌های ارمنی

آرمنی‌تات‌ها مسیحیان ارمنی‌ای بودند که زبان خانگی‌شان ارمنی نبود. آنان به تاتی سخن می‌گفتند، زبانی ایرانی که بیشتر مردم قفقاز شرقی آن را با روستاییان مسلمان و با یهودیان کوهستان پیوند می‌دهند. همین ترکیب بود که آنان را متمایز می‌کرد. در این منطقه دین و زبان معمولاً با هم همراه بودند. با این حال، شماری اندک از روستاها در شیروان قدیم، در آذربایجان امروزی، زندگی خود را حول کلیسای رسولی ارمنی سامان دادند و در خانه به زبانی نزدیک به فارسی سخن می‌گفتند.

معروف‌ترین سکونتگاه‌های آنان مادراسا، در تپه‌های تاکستانی بیرون شماخی، و کیلوار، دورتر به شمال در منطقه‌ای بود که اکنون ناحیه شابران نامیده می‌شود. مادراسا نام خود را به انگور شراب ماتراسا داد. تاتی به شاخه جنوب‌غربی زبان‌های ایرانی تعلق دارد و در این گوشه قفقاز سه جامعه دینی به آن سخن می‌گویند: تات‌های مسلمان، جوهورو یا یهودیان کوهستان با یهودی‌تاتی‌شان، و مسیحیان این روستاهای ارمنی. در اطرافشان، آذربایجانی، زبانی ترکی، زبان مشترک بازارها و راه‌ها بود و ارمنی کلاسیک زبان مراسم کلیسا. پژوهشگر روس زبان‌های ایرانی، وسیوولود میلر، گفتار آرمنی‌تاتی را در آغاز سده بیستم ثبت کرد و کار میدانی او هنوز یکی از بهترین سندهای آن است.

منشأ این جامعه هنوز محل بحث است. یک دیدگاه بر آن است که آنان ارمنی‌هایی بودند که قرن‌ها در میان همسایگان ایرانی‌زبان زیستند، زبان خود را رها کردند اما کلیسای خود را نگه داشتند. دیدگاه دیگر این است که آنان تات بودند، از نسل مهاجرانی فارسی‌زبان که شاهان ساسانی در امتداد مرز خزر ساکن کردند، و مسیحی شدند و به جامعه کلیسای ارمنی پیوستند. به هر حال، نتیجه یکی بود: مردمی که از نظر کلیسا و جامعه ارمنی بودند و از نظر گفتار ایرانی.

سده بیستم این جامعه را از هم پاشید. تاتی در برابر ارمنی، آذربایجانی و روسی عقب نشست. آخرین خانوارهای ارمنی در پایان دهه 1980 و در جریان جنگ قره‌باغ، زمانی که ارمنیان سراسر آذربایجان ریشه‌کن شدند، روستاهای خود را ترک کردند. امروزه نسل‌های بعدی آنان بیشتر در ارمنستان و روسیه زندگی می‌کنند و در جمعیت گسترده‌تر ارمنی به کلی جذب شده‌اند، و دیگر معلوم نیست که گفتار آرمنی‌تاتی در زندگی روزمره به کار رود.