اروتیک خیون‌ها

خیونیان مردمی کوچ‌نشین بودند که در حدود نیمه‌ی قرن چهارم میلادی به ماوراءالنهر و باختر، در محدوده‌ی امروزی ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان و شمال افغانستان، یورش بردند و در حدود دو سده در دولت‌های کیداری و هفتالی، که از همین جنبش برخاستند، جذب شدند. آنچه آنان را یک گروه می‌ساخت کمتر زبان یا دین بود و بیشتر ورودشان: از دشت‌ها به‌صورت سواره‌نظامی غارتگر آمدند، مرز شرقی ایران ساسانی را چنان سخت کوبیدند که شاپور دوم سال‌ها با آنان جنگید، و سپس هم‌پیمان او شدند. افسر و تاریخ‌نگار رومی، آمیانوس مارسلینوس، در سال ۳۵۹ و در محاصره‌ی آمیدا آنان را با چشم خود دید که همراه ارتش ایران زیر فرمان شاهی که او گرومباتس می‌نامدش می‌تاختند، و روایت او تقریباً تمام شهادت مستقیمی است که از ایشان باقی مانده است.

تقریباً همه‌چیز دیگر درباره‌ی آنان مورد بحث است. نام آنان، Chionitae در لاتین و Xyon در فارسی میانه، احتمالاً از همان ریشه‌ی هون است، و نویسندگان ایرانی برای نام‌گذاری آنان واژه‌ای اوستایی کهن را که به ملتی افسانه‌ای و دشمن، یعنی Hyaona، اشاره داشت دوباره به کار بردند، و این خود نشان می‌دهد ساسانیان آنان را چگونه می‌دیدند: تهدیدی مکرر از شرق با نامی آشنا. اینکه به زبان ایرانی شرقی سخن می‌گفتند یا به زبانی ترکی هنوز روشن نیست. دولت‌هایی که پس از آنان آمدند بر سکه‌ها و در اسناد از باختری، زبان ایرانی محلی، استفاده می‌کردند، و این بیشتر از رعایای ایشان می‌گوید تا از خود ایشان. پژوهشگران امروزی معمولاً آنان را در رأس آنچه هون‌های ایرانی خوانده می‌شود قرار می‌دهند، توالی‌ای که از کیداریان، آلخون، نزک و هفتالیان می‌گذرد، و سنت فارسی متأخر خیون را به سرخ و سفید تقسیم کرد، برچسب‌هایی که معمولاً سرخ را به کیداریان و سفید را به هفتالیان نسبت می‌دهند.

تنها پنجره‌ی زنده‌ای که آمیانوس باز گذاشته، یک مراسم تدفین است. پسر گرومباتس با تیری از حصارهای آمیدا کشته شد و خیونیان جنگ را متوقف کردند تا بر او سوگ بگیرند: پیکر یک هفته در معرض دید بود و ده پیکرک از مرده گرداگردش بود، اردوگاه نالید، و سپس جسد را سوزاندند و استخوان‌ها را در کوزه‌ای نقره‌ای نهادند تا به وطن برده شود. سوزاندن مرده برای پارسیان زرتشتی که در کنار آنان بودند منفور بود، و از این رو این صحنه خیونیان را چیزی جدا از یک دست‌نشانده‌ی ایرانی نشان می‌دهد، مردمی از دشت که آیین‌های خود را درون امپراتوری‌ای که به سواره‌نظامشان نیاز داشت نگه می‌داشتند. میراثشان بیشتر یک نام و یک الگو است. هونایی که به هند گوپتایی یورش برد، هفتالیانی که پادشاهی ایرانی را در نبرد کشتند، و عادت درازمدت فارسی که هر سوارکار شرقی را خیون می‌خواند، همگی به همان مردمی بازمی‌گردد که آمیانوس دید بیرون از دژی رومی سوگواری می‌کردند.