اروتیک توردولی‌ها

توردولی‌ها مردمی از دورترین جنوب شبه‌جزیرهٔ ایبری بودند که از راه نویسندگان یونانی و رومی دو سدهٔ پایانی پیش از میلاد و سدهٔ نخست میلادی برای ما شناخته‌شده‌اند، و در فاصلهٔ چند نسل پس از فتح رومی، به‌عنوان گروهی متمایز از میان رفتند و در ایالت بایتیکا جذب شدند. سرزمین ایشان درهٔ پایینی باتیس بود، رودی که امروز گوادالکیویر نامیده می‌شود، در آنچه امروز غرب اندلس و سرزمین‌های اندکی آن‌سوی مرز کنونی پرتغال است. امروز هیچ‌کس این نام را بر خود ندارد. نوادگانشان به‌سادگی از مردم جنوب اسپانیا و جنوب پرتغال‌اند، و آنچه از خود توردولی‌ها باقی مانده باستان‌شناختی است: سکونتگاه‌های تپه‌ای، سکه‌ها و کتیبه‌هایی به خطی که می‌توان آن را آوایی خواند اما نمی‌توان فهمید.

نویسندگان باستان نتوانستند بر سر این توافق کنند که آیا توردولی‌ها مردمی جدا بودند یا نامی دیگر برای همسایگانشان توردتانی‌ها. استرابو نیز همین را می‌گوید و از داوری در آن سر باز می‌زند، و پژوهش امروزی هم در این زمینه چندان بهتر عمل نکرده است. آنچه منابع درباره‌اش توافق دارند، ویژگی آن منطقه است: ثروتمند، یکجانشین، شهری بر پایهٔ معیارهای شبه‌جزیره، و کهن. توردولی‌ها بر زمینی زیستند که پیش‌تر تارتسوس بود، پادشاهی نیمه‌افسانه‌ای که با فنیقی‌ها نقره داد و ستد می‌کرد و سپس از صفحهٔ تاریخ ناپدید شد. نقره مایهٔ اصلی ماجرا بود. سیرا مورنا و سرزمین ریو تینتو فلزی به میزانی تولید می‌کردند که بازرگانان فنیقی را به بنیاد قادس کشاند، پس از آنان کارتاژ را، و سرانجام روم را. استرابو قوانین منظوم مکتوب و سوابقی را به توردتانی‌ها نسبت می‌دهد که ادعا می‌کردند هزاران سال قدمت دارند، ادعایی که باید با تردید به آن نگریست اما آن را یکسره کنار نگذاشت: خط جنوب‌غربی روی سنگ‌نبشته‌هایشان از کهن‌ترین نوشته‌های غرب اروپاست.

دینشان، در زمانی که به چشم می‌آید، از پیش لایه‌لایه است. آیین‌های محلی در کنار آیین‌های فنیقی جای دارند، با ملقارت در قادس و آستارته در پرستشگاه‌ها، و رومیان بعدها ملقارت را ذیل هرکول قرار دادند و پرستشگاه را پررونق نگه داشتند. همهٔ توردولی‌ها در جنوب نماندند. جغرافی‌دانان رومی گروه‌هایی را که توردولی ویتِرس و توردولی اوپیدانی خوانده می‌شدند، بسیار دورتر به شمال، در کرانهٔ اقیانوس اطلس در مرکز و شمال پرتغال، نزدیک دهانهٔ رود دوئرو قرار می‌دهند، که ظاهراً بازماندهٔ مهاجرت‌هایی به شمال است که همراه با همسایگانی کلتی‌زبان انجام شد. توردولی‌های جنوبی راه دیگری پیش گرفتند. استرابو که در عهد آگوستوس می‌نوشت گزارش می‌دهد که مردم درهٔ باتیس پوشاک رومی، قانون رومی و زبان لاتین را پذیرفته بودند و زبان خود را تقریباً فراموش کرده بودند. او این را به‌عنوان یک مشاهده نوشت. امروز مانند یک سوگ‌نامه خوانده می‌شود.