اروتیک تونگا

تونگاها مردمی از حوزه زامبزی‌اند، و این عبارت هم بیانی جغرافیایی است و هم سرچشمه گلایه اصلی آنان. آنان در فلات جنوب زامبیا و در کف گرم دره، در هر دو کرانه رودخانه، کشاورزی می‌کنند، و در اواخر دهه 1950 رودخانه از ایشان گرفته شد. بسته شدن سد کاریبا دره گوِمبه را زیر آب برد و نزدیک به 57,000 تونگا را از زمینی که خانواده‌هایشان نسل‌ها روی آن کار کرده بودند جابه‌جا کرد. غرامت وعده داده شد و تا حد زیادی پرداخت نشد؛ در چی‌پپو در سال 1958 پلیس استعماری به تونگاهایی که از ترک محل سر باز زده بودند شلیک کرد و هشت نفر از آنان را کشت. تقریباً هفتاد سال بعد، اسکان مجدد هنوز محور خودفهمی تونگاهاست، و نیامینیامی، روح رودخانه‌ای که گفته می‌شود دیواره سد او را از همسرش جدا کرده، نمادی بسیار فراتر از دره شده است. آنان به زبان Chitonga سخن می‌گویند، زبانی بانتویی از گروهی که زامبیایی‌ها آن را Bantu Botatwe یعنی سه قوم می‌نامند، و این گروه تونگاها را پیوندی نزدیک با ایلاها و لنجه‌ها و پیوندی سست‌تر با توکا-لیاها، توتلاها و سوبیاها می‌دهد. نباید این زبان را با زبان تونگای نامرتبط شمال مالاوی یا با زبان تونگایی پلی‌نزی اشتباه گرفت. دو شاخه کلی وجود دارد: تونگاهای فلات در اطراف مونزه، چوما و مازابوکا، و تونگاهای دره یا گوِمبه در بستر رودخانه و آن سوی مرز در بینگا.

تبار از راه طایفه مادری، یعنی موکووا، می‌گذرد، و پیش از ورود بریتانیایی‌ها عملاً رئیس قبیله‌ای وجود نداشت. اقتدار در دست متولیان زیارتگاه‌های باران و واسطه‌هایی بود که ارواح باسانگو از طریق آنان درباره خشکسالی و بلایا سخن می‌گفتند؛ ترتیبی که تونگاها را در قرن نوزدهم در معرض یورش‌های ندبله و چیکوندا قرار داد و مدیرانی را که خواهان کسی برای امضای اسناد بودند ناکام گذاشت. بر همین اساس رؤسایی منصوب شدند. در فلات، گاو و ذرت اقتصاد کشاورزی تجاری واقعی‌ای ساختند، زیرا کشاورزان تونگا زود به گاوآهن گاوکش روی آوردند. بیشتر تونگاها مسیحی‌اند و حضور کلیسای ادونتیست روز هفتم در زامبیا به‌ویژه ژرف است؛ زندگی کلیسایی در کنار مراسم سالانه باران و برداشت محصول به نام لوئیندی جریان دارد و آن مراسم را از میان نبرده است. دو چیز به‌ندرت در خلاصه‌ها می‌آید: نگوما بونتیبه، موسیقی تشییع و دسته‌روی که در آن ده‌ها نوازنده شاخ آنتلوپ هرکدام یک نت را در الگوهای درهم‌تنیده روی طبل‌ها می‌نوازند، و سبدهای مارپیچ‌بافت از برگ نخل ایلالا که زنان بینگا می‌بافند و اکنون شناخته‌شده‌ترین محصول این منطقه‌اند. دو نیمه این مردم اقبال متفاوتی داشته‌اند. استان جنوبی از نظر سیاسی در زامبیا مرکزیت دارد و رئیس‌جمهور زامبیا از سال 2021 تونگاست. بینگا در زیمبابوه همچنان یکی از فقیرترین ناحیه‌های آن کشور است و کنار دریاچه‌ای قرار دارد که دهه‌ها از برق آن محروم بود. زبان تونگا تنها در قانون اساسی 2013 به‌عنوان زبان رسمی زیمبابوه شناخته شد.