اروتیک بمبا

بمبا مردمی با نظام نسب مادری هستند که مرکز ثقل‌شان بر فلات بلند و کم‌خاک میان دریاچه بانگوئولو و دریاچه تانگانیکا در شمال زامبیا قرار دارد، و حضور قابل توجهی نیز آن‌سوی مرز، در کمربند مس کاتانگا در جمهوری دموکراتیک کنگو دارند. هویت آنان با روایت تأسیس‌شان دربارهٔ مهاجرت از پادشاهی لوبا در غرب گره خورده است، و نیز با ریاست عالی چیتیموکولو که هنوز محور نظامی لایه‌لایه از سران ارشد و عناوین مبتنی بر طایفه است. در میان مردمان زامبیا، از نظر عددی و سیاسی برجسته‌اند؛ زبان بمبا در صورت‌های گوناگونش به‌عنوان زبان مشترک در سراسر کمربند مس به کار می‌رود، و خوشهٔ گسترده‌تری از گروه‌های خویشاوند (بیسا، لالا، آوشی، چیشینگا و دیگران) گاهی با هم «مردمان بمبازبان» خوانده می‌شوند، با اینکه همچنان متمایزند.

سرزمینی که در آن ساکن‌اند سخاوتمند نیست. خاک‌ها زیر باران‌های سنگین به‌سرعت شسته می‌شوند، و پاسخ کشاورزی که بمبا ابداع کردند، یعنی چیتمنه، نظامی با دورهٔ آیش طولانی که در آن شاخه‌های درختان جنگل بریده، روی هم انباشته و سوزانده می‌شوند تا کشتزاری از ارزن انگشتی را بارور کنند، الگوهای استقرار، نقش‌های جنسیتی و آهنگ سال را برای نسل‌ها شکل داد. کارشناسان کشاورزی استعماری بارها کوشیدند آن را سرکوب کنند، اما کشاورزان بمبا که روی زمینی کار می‌کردند که به چیز دیگری چندان پاسخ نمی‌داد، آن را در شکل‌های اصلاح‌شده زنده نگه داشتند. کاساوا از آن زمان نقش بزرگ‌تری یافته است، به‌ویژه در دشت‌های سیلابی مرطوب‌تر لوآپولا، جایی که ماهیگیری، نه کشت متحرک، زندگی روزمره را تعریف می‌کند.

تبار از راه مادر می‌گذرد، و مرد طبق سنت هنگام ازدواج به روستای همسرش می‌رود و پیش از تشکیل خانوار خود برای خویشان او کار می‌کند؛ ترتیبی که به زنان ارشد و دایی‌ها وزن واقعی در تصمیم‌های خانوادگی می‌دهد. آیین تشرف دختران موسوم به چیسونگو که مردم‌شناس آدری ریچاردز در دهه 1930 به‌تفصیل ثبت کرده، از آیین‌های ورود زنان به بلوغ در آفریقاست که با دقت بیشتری مطالعه شده‌اند، و در شکل‌های اقتباس‌شده در بسیاری از جوامع امروز باقی مانده است. بیشتر بمبا مسیحی‌اند، عمدتاً پروتستان، با اقلیت کاتولیک قوی از هیئت‌های تبلیغی اولیهٔ «پدران سپید» در اطراف کاساما، و کلیساها به‌راحتی در کنار لایهٔ کهن‌تری از تکریم نیاکان و احترام به ارواح زمین جای گرفته‌اند.

از نظر سیاسی، بمبازبانان از زمان استقلال در مرکز زندگی عمومی زامبیا قرار داشته‌اند و رؤسای جمهور، رهبران اتحادیه‌ها و بخش بزرگی از نیروی کاری را فراهم کرده‌اند که اقتصاد معدن مس را ساخت؛ اقتصادی که کشور هنوز تا حدی به آن وابسته است.