اروتیک تیبولاتی‌ها

تیبولاتی‌ها مردمی باستانی در دورافتادهٔ شمال ساردینیا بودند که در قرن دوم میلادی جغرافی‌دان بطلمیوس، نزدیک شهر بندری تیبولا، از آن‌ها یاد کرده است. آنان مدت‌ها پیش در جمعیت رومی‌شده‌ای جذب شدند که ساردینیایی‌های امروز از آن‌اند. امروزه هیچ جامعه‌ای نام آنان را ندارد. تقریباً همه آنچه از ایشان می‌دانیم از همین اشارهٔ واحد برمی‌آید؛ اشاره‌ای که آنان را در شمال جزیره کنار کورسی‌ها قرار می‌دهد و کوراسنسه‌ها بی‌درنگ در جنوبشان بوده‌اند.

جغرافیا توضیح می‌دهد که چرا نام‌بردن از ایشان ارزش داشت. شمال ساردینیا از آن‌سوی تنگهٔ بونیفاچو رو به کورسیکا دارد، آبراهی بادخیز که تنها حدود دوازده کیلومتر پهناست، و تیبولا جایگاه طبیعی پیاده‌شدن در این عبور بود. راه آنتونینی، فهرست راه‌های رومی، شماری از مسیرهای ساردینیایی‌اش را از تیبولا آغاز می‌کند و آن‌ها را به‌سوی جنوب تا کارالیس، یعنی کالیاری امروزی، ادامه می‌دهد. هر که آن بندر را در دست داشت، درِ ورودی جزیره را در دست داشت. هنوز دقیقاً معلوم نیست تیبولا کجا بوده است. نامزد رایج منطقهٔ سانتا تریزا گالورا و کاپو تستا است که در آن معدن‌های سنگ گرانیت رومی هنوز نشانه‌های آن دماغه‌اند، هرچند کاستل‌ساردو، که بیشتر به غرب است، نیز پیشنهاد شده است.

نامشان بر جایگاه دلالت دارد نه بر تبار: مردم تیبولا. فهرست ساردینیایی بطلمیوس چند نام از این دست دارد، از جمله سولسیتانی‌ها از سولکی و والنتینی‌ها از والنتیا، و شاید این فهرست نواحی رومی را بیش از قبایل توصیف کند. پشت این برچسب، جمعیت کهن‌تر گالورا ایستاده بود، وارثان فرهنگ نوراغی که در عصر برنز ساردینیا را با برج‌های سنگی و گورهای جمعی درازی پوشانده بود که «گورهای غول‌ها» خوانده می‌شوند و چند تایشان هنوز در سرزمین گرانیتی اطراف آرزاکنا برپاست. نزدیکی آنان به کورسی‌ها، که نام کورسیکا را هم دارند، به جمعیتی اشاره دارد که به همان اندازه به آن‌سوی تنگه می‌نگریست که به درون سرزمین. زبانی که پیش از لاتین بدان سخن می‌گفتند ناشناخته است. زبان پیش از رومیان جزیره، که معمولاً سردینیای باستان نامیده می‌شود، تنها در نام مکان‌ها و چند واژهٔ پراکنده باقی مانده و هیچ‌کس آن را به شکلی قانع‌کننده طبقه‌بندی نکرده است.

روم ساردینیا را در سال ۲۳۸ پیش از میلاد از کارتاژ گرفت، پس تا زمان بطلمیوس تیبولاتی‌ها نزدیک به چهار قرن زیر فرمانروایی رومیان زیسته بودند. میراث آنان در زمین و بر نقشه است، نه در هیچ سنت بازمانده‌ای. گالورای امروز به گالوری‌یایی سخن می‌گوید، زبانی که به کرسیِ جنوبی نزدیک‌تر است تا به ساردینیایی، اما این به مهاجرت از کورسیکا در سده‌های میانه متأخر و سده‌های نخستین دوران جدید برمی‌گردد، نه به تیبولاتی‌ها. با این همه نشان می‌دهد که تنگه هنوز همان کاری را می‌کند که در زمان آنان می‌کرد: دو کرانه را به هم پیوند می‌دهد.