اروتیک قارلوق‌ها

قرلوق‌ها اتحادیهٔ قبیله‌ای ترک‌تبار در استپ‌های اوایل قرون وسطا بودند که بین قرن پنجم و هشتم میلادی در سرزمینی در امتداد رود ایرتیش سیاه و رشته‌کوه تارباغتای در غرب آلتای ثبت شده‌اند. آنان بیش از آنکه ناپدید شوند، در دولت قراخانیان و از طریق آن در تبار ازبک‌ها و اویغورهای امروز حل شدند. تاریخ‌نگاران چینی نام ایشان را گه‌لوئولو ثبت کرده‌اند. کتیبه‌های اورخون ایشان را اوچ قرلوق، یعنی «سه قرلوق»، می‌نامند، و این نشان می‌دهد که اتحادیه سه قبیله زیر یک رهبری بود و نه یک قوم واحد با منشأ واحد. در بیشتر تاریخ اولیه‌شان تابع خاقان‌های ترک بودند، تا آنکه در قیام سال 742 که به خاقانیت دوم ترک پایان داد، به اویغورها و بسمیل پیوستند. این اتحاد دوام نیاورد. قرلوق‌ها که از سوی متحدان پیشین اویغور خود از استپ‌های مغولستان رانده شدند، به سمت جنوب‌غرب به جتیسو، یعنی «سرزمین هفت رود» در جنوب‌شرقی قزاقستان و قرقیزستان امروز، کوچ کردند و در سال 766 سویاب، پایتخت کهن ترگش در درهٔ چو، را تصرف کردند.

تنها لحظهٔ حضورشان در تاریخ جهان که بیشتر خوانندگان با آن آشنایند، نبرد طراز در سال 751 است که گزارش شده گروهی قرلوقی که به ارتش تانگ ملحق شده بود، در میانهٔ نبرد بر آن شوریده و میدان را به عباسیان واگذار کرده است. خیانت بود یا تغییر موضع، نتیجه به تثبیت این امر کمک کرد که ماوراءالنهر به جای آنکه رو به شرق و به سوی چین داشته باشد، رو به غرب و به سوی اسلام داشته باشد، و قرلوق‌ها خود را در موقعیتی قرار دادند که از آن بهره ببرند. حاکمشان عنوان یبغو داشت، رتبه‌ای که عمداً پایین‌تر از خاقان بود، و بنابر بازسازی معمول، تنها پس از فروپاشی اویغورها در سال 840 بود که رهبری قرلوقی عنوان بالاتر را ادعا کرد. از این ادعا قراخانیان پدید آمدند، که در آن قبایل قرلوق، چیگیل و یغما در دولتی متحد شدند که خان آن، ساتوق بغرا، در میانهٔ قرن دهم اسلام را پذیرفت. وقایع‌نگاران عرب ثبت کرده‌اند که در سال 960 دویست هزار خیمهٔ ترک مسلمان شدند و تا سال 999 این نخستین سلسلهٔ ترک مسلمان آسیای مرکزی بخارا را از سامانیان گرفته بود. پیش از اسلام، قرلوق‌ها آیین خدای آسمانِ استپ را نگه داشتند. پس از آن، زبانشان به زبانی ادبی بدل شد. کتاب قوتادغو بیلیگ و فرهنگ بزرگ ترکی محمود کاشغری، که قرلوق‌ها را از ترکمن‌های کوچ‌نشین می‌شمرد و آنان را از اغوزها جدا می‌کرد، به ترکی قراخانی نوشته شدند، و شاخه‌ای از این خانوادهٔ زبانی که ازبکی و اویغوری را در بر می‌گیرد هنوز نام قرلوق را بر خود دارد. نام این قبیله نیز از دولت بیشتر عمر کرد. قرلوق‌ها در سال 1141 در قطوان در کنار قراختاییان جنگیدند، در سال 1211 به چنگیزخان تسلیم شدند، و گروه‌های کوچکی که خود را قرلوق می‌نامند در فهرست طایفه‌های ازبک و در دره‌های شمال افغانستان همچنان باقی‌اند.