اروتیک آرلیه‌ها

آرلیه نامی دارند که از ترکی وام گرفته شده، یرلی، به معنای محلی یا ساکن، و این نام هنوز هم به آنان می‌خورد. آنان از روما هستند که از دیرباز در شهرهای جنوب بالکان ریشه دوانده‌اند، در محله‌های اسکوپیه، پریزرن و در شمار زیادی از شهرک‌های کوچک‌تر. آنان مرز روشنی میان خود و گروه‌های همسایهٔ روما مانند جامبازی و قوربتی می‌کشند، حتی زمانی که بیگانگان همه را در یک گروه قرار می‌دهند. در مقدونیهٔ شمالی و کوزوو از بزرگ‌ترین جامعه‌های روما هستند و گویش آنان، آرلی، پایهٔ رومانیِ نوشتاری در مقدونیهٔ شمالی شد. آرلی به شاخهٔ بالکانی زبان رومانی تعلق دارد، زبانی هندوآریایی که نیاکان گویشورانش بیش از هزار سال پیش شبه‌قارهٔ هند را ترک کرده‌اند. قرن‌ها حکمرانی عثمانی آن را از واژه‌های ترکی انباشت. کمتر آرلیه‌ای تنها به یک زبان سخن می‌گوید: در خانه به رومانی حرف می‌زنند و بسته به شهر و گفتگو به مقدونی، آلبانیایی، صربی یا ترکی می‌گرایند. بیشتر آنان مسلمان سنی‌اند و در برخی جاها خانواده‌های مسیحی ارتدوکس دارند. دین بیشتر در لحظه‌های بزرگ زندگی نمود می‌یابد: جشن‌های ختنه برای پسران، عروسی‌هایی که گاه چند روز ادامه دارد با شب حنابندان برای عروس، و تدفین بر اساس آیین اسلامی.

برای بسیاری از خانواده‌ها اوج سال ادرلزی است، جشن بهاری سنت جورج در اوایل ماه مه، که روماهای مسلمان و مسیحی به یک شکل برگزار می‌کنند: شاخه‌های بید بر در، بره‌ای روی آتش، و موسیقی تا دل شب. در عروسی‌ها و جشن‌ها زنان هنوز دیمیه می‌پوشند، شلوار گشاد و چین‌دار که از لباس شهری عثمانی به ارث رسیده است. دو تحول نوین زندگی آرلی را دگرگون کرد. پس از زلزلهٔ 1963 که بخش بزرگی از اسکوپیه را ویران کرد، روماها در لبهٔ شمالی شهر اسکان داده شدند. این شهرک به شوتو اوریزاری تبدیل شد که به شوتکا معروف است، شهرداری‌ای با اکثریت رومانی و شهرداران رومانی، که در آن آرلی به‌طور گسترده صحبت می‌شود. سپس جنگ کوزوو در 1999 و انتقام‌هایی که پس از آن آمد ده‌ها هزار رومای کوزوو را، از جمله آرلیه‌ها، از شهرهایی که خانواده‌هایشان نسل‌ها در آن زیسته بودند بیرون راند. برخی در مراکز جمعی و کمپ‌هایی در صربستان، مونته‌نگرو و مقدونیهٔ شمالی ماندگار شدند. دیگران به آلمان و دیگر کشورهای اروپای غربی رسیدند، برخی برای ماندن و برخی سال‌ها بعد بازگردانده شدند.