اروتیک یوئه‌چی‌ها

یوئه‌چی‌ها مردمی کوچ‌نشین در هزاره نخست پیش از میلاد بودند که اسب و گوسفند را در دالان هکسی در آنچه امروز استان گانسو چین نامیده می‌شود می‌چراندند، تا آنکه شیونگنو آنان را در حدود 170 پیش از میلاد به سوی غرب راند. فرزندان آنان امپراتوری کوشان را در باکتریا و شمال هند بنیان نهادند، و نام آنان پس از سده دوم میلادی از سوابق ناپدید می‌شود. هر آنچه درباره ایشان می‌دانیم از دیگران است. گاهنامه‌نویسان چینی نام یوئه‌چی را به ایشان دادند و یوئه‌چی‌ها هیچ نوشته‌ای از خود بر جای نگذاشتند، از این‌رو زبانشان هنوز محل بحث است و توخاری و ایرانی، که هر دو از خانواده هندواروپایی‌اند، نامزدهای رایج‌اند. پیش از فاجعه، آنان دلالان یشم در غرب دور بودند و یشم تاریم و اسب را به سوی دولت‌های چینی می‌بردند، و تاریخ‌نگاران دوره هان ایشان را دارای بیش از صد هزار تیرانداز سواره می‌دانستند.

مودو، فرمانروای شیونگنو، حدود 176 پیش از میلاد آنان را شکست داد. جانشین او، لائوشانگ، پادشاه یوئه‌چی را کشت و، در جزئیاتی که منابع چینی بارها به آن بازمی‌گردند، جمجمه‌اش را به جام نوشیدنی بدل کرد. این مردم دو پاره شدند. یوئه‌چی کوچک‌تر در کوه‌های چیلیان ماند و در سده‌های بعد با قبایل چیانگ درآمیخت. یوئه‌چی بزرگ‌تر از راه دره ایلی به سوی غرب رفتند، ساکاها را از چراگاه‌هایشان راندند، خود سپس به دست وسون‌ها رانده شدند، و تا حدود 130 پیش از میلاد بر رود آمودریا و باکتریا چیره شدند و پادشاهی یونانی آنجا به پایان رسید. امپراتور وو از سلسله هان، فرستاده‌ای به نام جانگ چیان فرستاد تا جنگ انتقام مشترک پیشنهاد کند. او پس از ده سال اسارت نزد شیونگنو به ایشان رسید و مردمی مستقر و مرفه یافت که با ادب این پیشنهاد را رد کردند. گزارش او به کشورش سند بنیادین جاده ابریشم است و وجودش مدیون یوئه‌چی‌هاست.

در باکتریا، یوئه‌چی بزرگ‌تر به پنج امیرنشین تقسیم شد که زیر فرمان رؤسایی بودند که چینیان آنان را شیهو می‌خواندند؛ عنوانی که بعدها به نام یبغو شناخته شد. حدود یک قرن بعد، یکی از آنان، گوی‌شوانگ، دیگران را زیر فرمان کوجولا کدفیزس در خود جذب کرد و به دودمان کوشان بدل شد؛ دودمانی که از رود آکسوس تا گنگ فرمان راند، سکه به خط یونانی ضرب کرد، به زبان باختری نوشت، و در انتقال آیین بودا به چین بیش از هرکس دیگری سهم داشت. پیکره‌های خلچایان در ازبکستان که به نخبگان یوئه‌چی نسبت داده می‌شوند، مردانی لاغر و سبیل‌دار با کت‌های کمربندی نشان می‌دهند، و برخی از آنان جمجمه‌هایی کشیده دارند که در کودکی با بستن کشیده شده است. اینکه آیا یوئه‌چی‌ها با گویشوران توخاری حوضه تاریم خویشاوند بودند همچنان نامعلوم است، و پاسخ آن تعیین می‌کند که چه کسی شرقی‌ترین زبان هندواروپایی جهان باستان را سخن می‌گفت: شاید همان مردمی که آسیا را با باختن جنگی بازآفرینی کردند.