اروتیک یکه‌ها

یکه، که به آنان بایکه یا گارانگانزه نیز گفته می‌شود، به نام پادشاهی‌ای که ساختند، از معدود مردمان آفریقای مرکزی‌اند که آغاز تاریخشان تقریباً تا همان سال قابل تعیین است. آغازشان یک کاروان بود. حدود سال 1856 تاجری از قوم سومبوا از نیامویزی‌ها به نام مسیری، از منطقه تابورا در آنچه امروز غرب تانزانیا نامیده می‌شود، با گروهی شکارچی مسلح فیل در سرزمین مس کاتانگا ساکن شد، و نام یکه معمولاً به آن صنف شکارچیان بازمی‌گردد. ظرف یک نسل، او یک اردوگاه تجاری را به دولتی با پایتخت بونکیا بدل کرد، از جماعت‌های سانگا، لامبا، لوبا و لوندا باج گرفت و با بسیاری از آنان وصلت کرد. قدرت او بر موقعیت استوار بود. بونکیا در جایی قرار داشت که مسیرهای تجاری هر دو اقیانوس به هم می‌رسیدند: مس، عاج، نمک و بردگان به تاجران سواحلی از ساحل زنگبار و به کاروان‌های اوویمبوندو در مسیر بنگوئلا در آنگولا فرستاده می‌شد و تفنگ و پارچه بازمی‌گشت. آن ثروت رقابت بر سر کاتانگا را به آستانه‌ی او کشاند. او فرستاده‌ی شرکت بریتانیایی آفریقای جنوبی را در 1890 رد کرد، و در 20 دسامبر 1891 در درگیری با هیئت استیرز که به نام دولت آزاد کنگوی لئوپولد دوم اعزام شده بود، با گلوله کشته شد. روایت شفاهی یکه می‌گوید هیئت سرش را با خود برد، و سرنوشت آن سر هرگز روشن نشده است.

پس از مسیری

جانشین او حکومت دولت آزاد را پذیرفت و پادشاهی به یک ریاست قبیله‌ای کوچک شد، اما هرگز از میان نرفت. حاکم هنوز لقب موامی مویندا را دارد و همچنان در بونکیا، بر دشت‌های نزدیک رودخانه لوفیرا، می‌نشیند. مشهورترین دارنده‌ی این مقام در دوران جدید گودفروا مونونگو بود، وزیر کشور کاتانگای جدایی‌طلب در اوایل دهه 1960 که نامش مدت‌ها با قتل پاتریس لومومبا پیوند خورده بود؛ او در 1976 بر تخت نشست و تا مرگش در 1992 سلطنت کرد. سالگرد مرگ مسیری هنوز هر دسامبر در بونکیا گرامی داشته می‌شود. زبان نشان می‌دهد بنیانگذاران تا چه اندازه جذب شده‌اند. کییکه، خویشاوند نزدیک زبان سومبوا، عمدتاً در آوازها، نام‌های ستایشی و آیین‌های دربار باقی مانده، در حالی که زندگی روزمره به کیسانگا، سواحلی کاتانگایی و فرانسه می‌گذرد. بیشتر یکه مسیحی‌اند. مبلغ اسکاتلندی از جماعت برادران، فردریک استنلی آرنوت، در 1886 به بونکیا رسید و شبکه کلیساهایی که از مأموریت او رشد کرد هنوز نام گارنگانزه را حمل می‌کند. جماعت‌های کاتولیک نیز به همان اندازه حضور دارند و احترام به نیاکان سلطنتی در کنار هر دو قرار دارد. یکه همچنان قومی کوچک‌اند با جایگاهی بیش از اندازه‌شان در سیاست و حافظه‌ی کاتانگا.