اروتیک ندواندوه

ندواندوه بیشتر با یک دهه شناخته می‌شوند و این واقعاً در حقشان منصفانه نیست. میان حدود 1810 و 1820 آنان قدرتمندترین نیرو در سرزمین میان رودخانه‌های امفولوزی سیاه و پونگولا بودند، در آنچه اکنون شمال کوازولو-ناتال است، و پادشاهشان زویده کالانگا از خاندان انکسومالو سرزمینی را در دست داشت که تا تپه‌های لوبومبو امتداد می‌یافت. سپس شاکا آنان را درهم شکست و تاریخ را پیروزمندان نوشتند. آنچه شایان دانستن است این است که بیشتر چیزهایی که به‌عنوان ابداع به زولوها نسبت داده می‌شود، یعنی گردان‌های سنی، نظام خراج، و ادغام زعامت‌های کوچک در یک فرماندهی واحد، همان چیزهایی بود که ندواندوه همزمان یا پیش‌تر از آن انجام می‌دادند. آنان مردمی عقب‌مانده نبودند که نابغه‌ای بر آنان تاخته باشد. آنان دولتی رقیب بودند که شکست خورد.

زبان آنان نگونی شمالی بود، آن‌قدر نزدیک به ایسی‌زولو و سیسواتی امروزی که این سه را بهتر است یک پیوستار گویشی واحد دانست تا سه زبان جدا. منزلت اجتماعی از راه دام‌ها و نیاکان تعیین می‌شد: آمادلوزی را سرپرست مجموعهٔ خانگی خطاب می‌کند نه هیچ کاهنی، و این ساختار پایه‌ای در میان بازماندگانشان امروز زیر یک وابستگی گستردهٔ مسیحی ادامه دارد. روایت شفاهی به انتومبازی، مادر زویده، نقشی بسیار بزرگ و شوم می‌دهد: او جمجمه‌های رؤسای شکست‌خورده را در کلبه‌اش نگه می‌داشت، اما این داستان از راه کسانی به صفحه رسیده که دلایلی برای روایت آن به این شکل داشتند و باید با احتیاط با آن برخورد کرد.

شکست مهم‌تر از پادشاهی است، به خاطر آنچه پراکنده کرد. فرماندهان ندواندوه که به شمال گریختند ناپدید نشدند. سوشانگانه به جنوب موزامبیک رفت و پادشاهی گازا را بنا کرد، و شانگان‌ها نام خود را از او می‌گیرند. زوانگندابا در نوامبر 1835 پیروانش را از رود زامبزی گذراند، در زمان کسوفی که هنوز در روایت شفاهی ثبت است، و بذر زعامت‌های انگونی را در مالاوی، زامبیا و تانزانیا کاشت، جایی که نام‌های طایفه‌ای نگونی، سپرها و رقص‌ها بسیار دور از محل آغازشان باقی مانده‌اند. دیگران یا در سوازی‌ها جذب شدند یا دوباره به زولوها پیوستند. سیکونیانا، پسر زویده، در سال 1826 آخرین ایستادگی را کرد و شکست خورد. بنابراین ندواندوه به‌عنوان نام یک طایفه، یعنی انکسومالو، که شمار بسیار زیادی از مردم آن را بر خود دارند، و به‌عنوان نیای دست‌کم سه قوم که دیگر به هیچ روی خود را ندواندوه نمی‌نامند، ادامه دارند.