اروتیک جونغارها

زونگارها قومی تاریخی بودند: کنفدراسیونی از قبایل مغولی اویرات که آخرین امپراتوری بزرگ چادرنشین آسیای مرکزی را بنا کردند و از دهه‌ی 1630 تا دهه‌ی 1750، زمانی که ارتش‌های چینگ آنان را نابود کردند، حکومت راندند. بازماندگانشان در جمعیت‌های اویرات شین‌جیانگ، غرب مغولستان و استپ‌های کالمیک جذب شدند. این نام از واژه‌ی مغولی به معنای دست چپ گرفته شده، یعنی بال سپاه اویرات که آنان رهبری می‌کردند، و پس از نابودی‌شان نیز ماند: حوضه‌ی جونگار در شمال شین‌جیانگ هنوز آن را حمل می‌کند.

سرزمین اصلی‌شان میان آلتای و تیان‌شان بود، استپ، صحرا و مرتع کوهستانی که امروز شمال شین‌جیانگ، شرق قزاقستان و دورترین غرب مغولستان را دربر می‌گیرد، با دره‌ی ایلی به عنوان هسته‌ی کشاورزی‌اش. به زبان اویراتی سخن می‌گفتند، زبانی مغولی‌تبار در غرب، از نزدیکان خالخا، اما با واکه‌ها و واژگان ویژه‌ی خود. از سال 1648 آن را با الفبای «خط روشن» نوشتند؛ الفبایی که راهب اویرات زایا پاندیتا برای رفع ابهامات خط کهن مغولی ابداع کرد. خاندان حاکم از تیره‌ی چوروس بود؛ دربت‌ها و خوید‌ها همراه آنان سوار بر اسب بودند، در حالی که پسرعموهایشان تورغوت‌ها و خوشوت‌ها پیش‌تر به ولگا و به دشت کوکونور در تبت رفته بودند.

دین، بودیسم تبتیِ مکتب گلوگ بود و امری دولتی به شمار می‌رفت. گالدان، توانمندترین فرمانروای خانات، در لاسا زیر نظر دالایی لامای پنجم راهب شده بود و در سال 1670 بازگشت تا انتقام برادر کشته‌شده‌اش را بگیرد و قدرت را به دست گیرد؛ دالایی لاما بعدها او را بوشوغتو خان نامید. در سال 1717 ارتشی از زونگارها از ختن از کونلون گذشت، لاسا را غارت کرد و فرمانروای خوشوتی آن را کشت، که چینگ را برای همیشه به تبت کشاند.

آنان چادرنشینان سوارکار ساده نبودند. توپ‌های خود را خودشان می‌ریختند، با آموزش یوهان گوستاف رناتِ توپچی سوئدی که در پلتاوا اسیر شد و بار دیگر به دست زونگارها افتاد؛ او هفده سال در میان آنان ماند و با نقشه‌هایی بیرون آمد که نخستین تصویر دقیق از این منطقه را به اروپا داد. کشاورزان اویغور را از واحه‌های تاریم به شمال کوچاندند تا ایلی را آبیاری کنند و با سن‌پترزبورگ و پکن به عنوان همتا رفتار می‌کردند. یورش‌هایشان همچنین استپ‌های شرق قزاقستان را خالی کرد؛ قزاق‌ها هنوز سال 1723 را «سال‌های فاجعه‌ی بزرگ» می‌نامند.

جنگ‌های جانشینی پس از سال 1745 راه را گشود. لشکرکشی‌های امپراتور چیان‌لونگ در سال‌های 1755 تا 1758 به نابودی عمدی انجامید: خود نویسندگان چینگ شمار مرگ‌ها از کشتار و آبله را بیش از نیمی از جمعیت برآورد کردند، و بیشتر بازماندگان به روسیه یا نزد قزاق‌ها گریختند. سرزمین تهی‌شده با مانچوها، هان‌ها، هوی‌ها، سیبه‌ها، مغول‌های چاهار و، پس از سال 1771، تورغوت‌هایی که از ولگا بازمی‌گشتند، دوباره آباد شد. امروز اوئلدهای شین‌جیانگ و مغولستان نزدیک‌ترین بازماندگان زونگارها به شمار می‌روند، و اویرات‌های شین‌جیانگ هنوز با خط روشن چاپ می‌کنند.