اروتیک کوئیتلاتک

کوییتلاتک‌ها بیش از هر چیز با زبانی شناخته می‌شوند که به هیچ خانوادهٔ زبانی شناخته‌شده‌ای تعلق نداشت. در بخشی از مکزیک که بیشتر زبان‌های بومی به تبارهای بزرگی مانند اوتو-آزتکی یا اوتو-منگوئی بازمی‌گردند، کوییتلاتک به‌تنهایی بی‌همتا بود. زبان‌شناسان گهگاه خویشاوندان دوری برای آن پیشنهاد کرده‌اند، اما هیچ‌یک از این پیوندها پابرجا نماند. گویشوران آن در تیرا کالینتهٔ گرِرو زندگی می‌کردند، سرزمین گرم و کم‌ارتفاع حوضهٔ رود بالساس، و شهرک سان میگل توتولاپان امروز نزدیک‌ترین جامعه به این نام است. حتی خود نام از بیرون آمده است. کوییتلاتک واژه‌ای ناهوآتلی است و نه چندان مهربان: معمولاً آن را به کوییتلاتل به معنای مدفوع بازمی‌گردانند، برچسبی که همسایگان قدرتمند بر دیگران می‌زنند. منابع دوران اسپانیایی گویشوران کوییتلاتک را در گستره‌ای وسیع‌تر از گرِرو، فراتر از اطراف توتولاپان و از جمله سرزمین‌هایی تا نزدیکی سواحل اقیانوس آرام، جای می‌دهند. پیش از فتح این سرزمین مرز بود، جایی که جاه‌طلبی‌های مکزیکا و پوره‌پچا در کنار رود بالساس به هم می‌رسیدند. سپس حکومت استعماری، بیماری‌های همه‌گیر و گسترش پیوستهٔ اسپانیایی آن جهان را کوچک کرد.

تا سدهٔ بیستم، زبان تنها نزد چند گویندهٔ سالخورده در اطراف توتولاپان باقی مانده بود. پژوهشگران به‌موقع به آنان رسیدند تا آواها، واژگان و دستور زبانشان را ثبت کنند، و آن کار میدانی هنوز تقریباً تمام چیزی است که جهان بیرون از چگونگی کار کوییتلاتک می‌داند. آخرین گوینده‌ای که شناخته شده درگذشت در دههٔ 1960 بود، و از آن زمان این زبان منقرض به شمار آمده است. اما از دست رفتن زبان مردم را محو نکرد. در منطقهٔ توتولاپان خانواده‌ها هنوز خود را از نسل کوییتلاتک می‌دانند، هرچند اسپانیایی اکنون زبان خانه، کلیسا و مدرسه است. زندگی روزمره همان زندگی روستایی تیرا کالینته است، منطقه‌ای از مزرعه‌های کوچک، دام و گرمای سوزان، و زندگی دینی کاتولیک رومی است، همانند شهرهای اطراف. هیچ شاخه یا زیرگروهی ثبت نشده است. آنچه امروز کوییتلاتک‌ها را مشخص می‌کند نه لباس است و نه آیین، بلکه تبار و حافظه است: دانستن اینکه نیاکانشان به زبانی سخن می‌گفتند که با هیچ زبان دیگری در مکزیک همانند نبود. این هویتی آرام و محلی است و از واژگانی که روزگاری آن را متمایز می‌کرد، بیشتر دوام آورده است.