اروتیک چول

موطن اصلی مردم Ch'ol در شمال ایالت چیاپاس است، سرزمینی سبز و پرباران با شیب‌های تند کشت قهوه که به سمت دشت‌های پست تاباسکو فرومی‌ریزد. شهرهایی چون Tila و Tumbalá و Sabanilla و Salto de Agua هسته‌ی این سرزمین را تشکیل می‌دهند و ویرانه‌های Palenque در لبه‌ی آن قرار دارد. آنچه مردم Ch'ol را پیش از هر چیز به هم پیوند می‌دهد زبان است که در خانه‌ها بیش از دویست هزار نفر به آن سخن می‌گویند. دومین عامل میلپا است، یعنی قطعه زمینی با ذرت، لوبیا و کدو که هنوز ریتم سال را تعیین می‌کند، حتی برای خانواده‌هایی که قهوه هم برای فروش می‌کارند یا در شهر مزدبگیرند. خود نام این قوم را اغلب به معنای اشاره به همین مزرعه ذرت تفسیر می‌کنند.

زبان Ch'ol به شاخه‌ی چولانی خانواده‌ی مایا تعلق دارد و در کنار زبان Chontal در تاباسکو و زبان Ch'orti' در گواتمالا و هندوراس قرار می‌گیرد. Tzeltal که خویشاوند نزدیک آن است، در جنوب همسایه‌ی آن صحبت می‌شود. شاخه‌ی چولانی وزن غیرعادی‌ای دارد. کتیبه‌شناسان متون هیروگلیفی شهرهای مایای کلاسیک، از جمله Palenque، را به زبانی معتبر نوشته شده می‌خوانند که از نزدیک با زبان‌های چولانی ارتباط دارد. بنابراین زبان روزمره‌ی همسایگان امروزی Palenque خویشاوند واقعی زبانی است که کاتبان آن بر سنگ حک کردند. خود Ch'ol گویش‌های محلی متمایزی دارد که گویش‌های Tila و Tumbalá از همه مشهورترند.

زندگی دینی بیش از یک مسیر دارد. راهبان دومینیکن در قرن شانزدهم مردم Ch'ol را در شهرهای تبشیری گرد آوردند و کاتولیکیسم ریشه‌های عمیقی دواند: مسیح سیاه Tila که به نام Señor de Tila شناخته می‌شود، زایرانی را از سراسر جنوب شرقی مکزیک جذب می‌کند. در قرن بیستم، کلیساهای Presbyterian و دیگر کلیساهای انجیلی پیروان زیادی به دست آوردند و گاه روستاها را بر اساس خطوط مذهبی دودستگی کردند. در زیر هر دو، باورهای کهن‌تری پابرجاست، از جمله این احساس که کوه‌ها و غارها صاحبانی دارند که باید به آنان احترام گذاشت.

سده‌ی گذشته Ch'ol را به سوی بیرون راند. پس از نسل‌ها کار در مزارع قهوه، بسیاری از خانواده‌ها از ارتفاعات پرجمعیت رفتند تا در جنگل Lacandon و در ایالت‌های Campeche و تاباسکو زمین‌های تازه‌ای را پاکسازی کنند. قیام زاپاتیستا در سال 1994 و سال‌های پس از آن منطقه‌ی شمالی را سخت آسیب زد و خشونت شبه‌نظامی و آوارگی را به شهرداری‌های Ch'ol آورد. ایخیدوی Tila از آن زمان سال‌ها برای به رسمیت شناخته شدن زمین اشتراکی و حق خودگردانی‌اش مبارزه کرده است.