اروتیک کاشکان

کاکسان‌ها مردم بومی منطقهٔ دره‌های صخره‌ای جنوب ایالت زاکاتکاس و شمال ایالت خالیسکو هستند. آنان همچنین یکی از سرسخت‌ترین قیام‌ها را علیه حکومت اولیهٔ اسپانیا در مکزیک رهبری کردند. سرزمین آنان زنجیره‌ای از دره‌های رودخانه‌ای است که از فلات خشک می‌گذرد، از جمله دره‌های خوچیپیلا و تلالتنانگو، و در گذشته تا آگواسکالینتس، نایاریت، جنوب دورانگو و کولیما گسترده بود. آنان در کف دره‌ها ذرت می‌کاشتند و بر بلندی‌ها بنا می‌ساختند. محوطهٔ تپه‌ای لاس وِنتاناس نزدیک خوچیپیلا و مرکز آیینی روی سرو دِل تِئول هر دو از آن جهان برآمده‌اند. آنان در لبهٔ شمالی میسوآمریکا زندگی می‌کردند و شهرک‌های کشاورزی‌شان رو به روی اقوام کوچ‌نشینی بود که همه با نام چیچیمکا خوانده می‌شدند، و بیگانگان از آن زمان تاکنون این دو را با هم اشتباه گرفته‌اند. زبان آنان از خانوادهٔ یوتو-آزتکی بود و آن‌قدر به ناهوآتل نزدیک بود که معمولاً شکلی کهن از آن توصیف می‌شود، خویشاوند شمالی گفتار مرکز مکزیک. آخرین گویشوران بومی تا دههٔ 1890 از میان رفته بودند و مردم‌شناسان مدت‌ها این را پایان خود کاکسان‌ها دانستند. اما چنین نبود. خانواده‌ها در شهرک‌های دره‌ای داستان‌ها، نام مکان‌ها و احساس تبارشان را سینه‌به‌سینه زنده نگه داشتند، همه در چارچوب زندگی مذهبی‌ای که چند قرن است کاتولیک رومی است.

نقطهٔ عطف در سال 1540 رخ داد. فتح سرزمینی که بعدها نووا گالیسیا شد به دست نونیو دِ گوزمان، سال‌ها یورش‌های برده‌گیری و بی‌رحمی را در پی داشت و شهرک‌های کاکسان همراه با همسایگانشان در جنگ میشتون به پا خاستند. جنگجویانشان به دژهای صخره‌ای مستحکم عقب نشستند و نیروهای اسپانیایی را دفع کردند. پدرو دِ آلوارادو، از کهنه‌کاران سقوط تنوچتیتلان، بر اثر جراحاتی که در نبردهای حوالی نوچیستلان برداشت در سال 1541 درگذشت و خود گوادالاخارا نیز مورد حمله قرار گرفت. نایب‌السلطنه آنتونیو دِ مندوسا ناچار شد شخصاً فرماندهی لشکرکشی را برای سرکوب شورش بر عهده گیرد، با ارتشی که بیشترش از متحدان بومی مرکز مکزیک بود. شکست، کشتار، برده‌گیری و پراکندگی جوامع را به دنبال آورد. تناماشتلی، رهبر کاکسانی اهل نوچیستلان، سال‌ها به مقاومت ادامه داد. سرانجام او را به اسپانیا فرستادند و در آنجا با پشتیبانی بارتولومه دِ لاس کاساس از حق مردمش دفاع کرد. مکزیک او را یکی از نخستین مدافعان حقوق بومیان به یاد می‌آورد. امروز احیایی در جریان است. مردم زاکاتکاس و خالیسکو می‌کوشند زبان را از آنچه باقی مانده بازسازی کنند و نامی را که مدت‌ها در برچسب فراگیر مستیزو گم شده بود بازپس گیرند.