اروتیک کچوا

کچوآها به معنای دقیق و منظم کلمه یک قوم واحد نیستند؛ آن‌ها وارثان یک زبان‌اند و از طریق آن زبان، وارث شیوه‌ای آندی برای سامان دادن به زندگی‌اند که پیش از اینکاها وجود داشت و پس از آن‌ها هم دوام آورد. حدود هشت تا ده میلیون گویشور در ارتفاعات بلند پرو، بولیوی و اکوادور پراکنده‌اند، با جوامع کوچک‌تری در آرژانتین، شیلی و کلمبیا. آنچه آن‌ها را به هم پیوند می‌دهد روناسیمی است، به معنای «زبان مردم»، خانواده‌ای از گونه‌های زبانی که با یکدیگر فاصله‌ی زیادی دارند: کوسکو-کولائو در ارتفاعات جنوبی پرو، آیاکوچو در جنوب مرکزی، گویش‌های یارو و وانکا در سیرای مرکزی، و کیچوا در اکوادور و دامنه‌های آمازونی. گویشوری اهل کوسکو و گویشوری اهل کیتو ممکن است در فهمیدن سخن یکدیگر دچار دشواری شوند، و زبان‌شناسان کچوآیی را بیش از آنکه یک زبان بدانند، خانواده‌ای کوچک از زبان‌ها می‌دانند که از نظر فاصله‌ی درونی با زبان‌های رومانس قابل مقایسه است.

سرزمین اصلی عمودی است. جوامع کچوآ در امتداد کوه‌های آند طبقه‌طبقه روی هم بالا رفته‌اند، از کف دره‌ها در ارتفاع 2,500 متری تا اردوگاه‌های دامداری بالای 4,000 متر، و اقتصاد کهن آندی بر این استوار بود که خانوار بتواند هم‌زمان به چند ارتفاع دسترسی داشته باشد: ذرت در پایین، سیب‌زمینی و کینوآ در نوارهای میانی، و آلپاکا و لاما در مرتع‌های پونا. این اصل که انسان‌شناس جان مورا آن را «مجمع‌الجزایر عمودی» نامید، هنوز هم چگونگی تقسیم کار در خانواده‌های روستایی میان خواهران و برادران و در طول فصل‌ها را شکل می‌دهد. کار متقابل، یعنی آینی میان برابرها و مینکا برای کار جمعی، فولکلور نیست بلکه نهادی زنده و کارآمد است، همان راهی که با آن سقف خانه‌ای زده یا محصول مزرعه‌ای برداشت می‌شود.

دین در ظاهر کاتولیک و در لایه‌های زیرین کهن‌تر است. بیشتر کچوآها غسل تعمید کاتولیک یافته‌اند و روزهای قدیسان تقویم روستایی را سامان می‌دهد؛ اما پیشکش‌ها به پاچاماما، یعنی زمین، و به آپوها، یعنی ارواح کوهستان که هر یک نگهبان ناحیه‌ای‌اند، در همان نفسی تقدیم می‌شود که تسبیح گفته می‌شود. برگ‌های کوکا به‌عنوان بخشی از این گفت‌وگو خوانده، ریخته و جویده می‌شود و نه به‌عنوان جایگزینی تفریحی. گسست استعماری نقطه‌ی عطفی است که هنوز از نظر سیاسی این گروه را تعریف می‌کند: اسپانیایی‌ها در دهه‌ی 1530 دولت اینکا را از هم پاشیدند اما کچوآ را به‌عنوان زبان اداری و تبلیغ مذهبی نگه داشتند، و به همین دلیل این زبان در دوران استعمار بیش از دوران اینکاها گسترش یافت. شورش توپاک آمارو دوم در سال‌های 1780-81 و بسیج‌های بومیان در اواخر قرن بیستم (بولیوی در دوران اوو مورالس، و روندا کامپسیناهای پرو) فصل‌هایی از همان بحث طولانی‌اند درباره‌ی اینکه ارتفاعات از آنِ چه کسانی است. جهان کچوآزبان امروز هم روستایی است و هم شهری: مادربزرگی با دامن پویرا در پونو، و نوه‌اش که در لیما کدنویسی می‌کند، هر دو هنوز به همان واژه‌ی خویشاوندی پاسخ می‌دهند.