اروتیک ختنی‌ها

ختنیان مردمی سکایی و ایرانی‌زبان بودند که پادشاهی واحه‌ای ختن را بر لبه‌ی جنوبی حوضه‌ی تاریم، در جایی که امروز شهر ختن در سین‌کیانگ است، اداره می‌کردند. آنان از سده‌های پایانی پیش از میلاد تا فتح قراخانیان در حدود سال 1006 بر آن فرمان راندند. آنان چندان ناپدید نشدند که در دیگران حل شدند: در سده‌های بعد، نوادگانشان مسلمان و ترکی‌زبان شدند و از نیاکان اویغورهای امروزی ختن به شمار می‌آیند.

آنچه ایشان را متمایز می‌کرد، موقعیت و محصولشان بود. ختن در جایی قرار داشت که دو رود، یورونگ‌کاش و قره‌کاش، از کوه‌های کونلون سرازیر می‌شدند و یشم با خود می‌آوردند، یشمی که در یکی سفید و در دیگری تیره بود، و دربارهای چین بیش از هزار سال خواهان آن سنگ بودند. این پادشاهی همچنین از نخستین جاهای بیرون از چین بود که ابریشم تولید کرد، و افسانه‌ی بومی آن این کار را به عروسی چینی نسبت می‌دهد که تخم کرم ابریشم را در سرپوش خود پنهان کرد تا آن‌ها را از چشم مرزبانان بگذراند. یک لوح چوبی نقاشی‌شده در دندان‌اویلیق این صحنه را نشان می‌دهد که در آن خدمتکاری به موی او اشاره می‌کند.

زبان آنان، سکایی ختنی، از شاخه‌ی ایرانی شرقی بود، خویشاوند سغدی و خویشاوند دور پشتو، با خواهرزبانی به نام تومشوقی در شمال‌غرب، و به گمان برخی زبان‌شناسان نزدیک‌ترین خویشاوند زنده‌ی آن واخی در پامیر است. این زبان با خطی براهمی که از هند گرفته شده بود نوشته می‌شد، دیوان‌سالاری آغازین به پراکریت گنداری انجام می‌گرفت، و داستان بنیان‌گذاری پادشاهی، تبعیدیانی از تاکسیلا در روزگار آشوکا را بنیان‌گذاران آن می‌داند. ختن الگوهای خود را از جنوب می‌گرفت.

بودیسم محور سازمان‌دهنده‌ی زندگی عمومی بود. ختن پایگاهی از مهایانه بود که راهبان چینی در جست‌وجوی متون به آنجا می‌آمدند. فاشیان، در حدود سال 400، دسته‌ای آیینی از تندیس‌ها را وصف کرد که پادشاه پابرهنه به پیشوازشان می‌آمد؛ شوان‌زانگ، دو سده و نیم بعد، حدود صد صومعه شمرد. بلندترین اثر بازمانده به این زبان، کتاب زامبستا، مجموعه‌ای منظوم و بودایی است که مؤلفش گله می‌کند که هم‌وطنانش آموزه را، هنگامی که به زبان ختنی درآمد، اصیل و راستین نمی‌پذیرفتند.

ختن دولتی کوچک میان دولت‌های بزرگ بود: مقر پادگان تانگ در سده‌های هفتم و هشتم، زیر فرمانروایی تبتی‌ها از پایان سده‌ی هشتم تا میانه‌ی سده‌ی نهم، و سپس بار دیگر مستقل و از راه ازدواج پیوندخورده با فرمانروایان دونهوانگ، جایی که شاه ویشا سامبهاوا در غارهای موگائو در جامه‌ی امپراتوری چین در نقش بخشنده دیده می‌شود. این پادشاهی پس از دهه‌ها جنگ به دست قراخانیان مسلمان کاشغر افتاد. بیشتر آنچه درباره‌ی آنان دانسته است از چیزهایی می‌آید که صحرا نگه داشته: نسخه‌های خطی که در غار کتابخانه‌ی دونهوانگ مهر و موم شده بودند، و اسناد و نقاشی‌هایی که از محوطه‌های مدفون در شن پیرامون ختن از زیر خاک بیرون کشیده شدند، که بسیاری از آن‌ها را اورل اشتاین در اوایل دهه‌ی 1900 کاوید.