اروتیک چیچیمکا خوناس

جونازها بازماندگان مردمانی‌اند که آزتک‌ها و سپس اسپانیایی‌ها همگی را «چیچیمکا» نامیدند: شکارچیان، گردآورندگان خوراک و غارتگرانی که در سرزمین خشک شمال کشاورزیِ قدیمیِ مسوآمریکا زندگی می‌کردند. بیشتر آن ملت‌های شمالی در چند نسل پس از فتح، یا جذب شدند، یا پراکنده شدند، یا نابود گشتند. اما جونازها چنین نشدند. امروزه آنان جامعه‌ای نزدیک به هم را تشکیل می‌دهند که در اطراف میسیون د چیچیمکاس، در حاشیه سن لوئیس د لا پاس در شمال شرقی ایالت گوآناخوآتو، متمرکز است و هنوز به زبان خود سخن می‌گویند. «چیچیمکا» نامی است که بیگانگان بر آنان نهادند. در زبان خودشان، نامشان Úza' است.

این زبان به شاخه اوتو-پامه‌ای از خانواده اوتو-مانگوئن تعلق دارد. نزدیک‌ترین خویشاوند آن پامه است که در سن لوئیس پوتوسی به آن سخن گفته می‌شود. از خویشاوندان دورتر می‌توان اوتومی و مازاهوا را نام برد که گویشورانشان مرکز مکزیک را احاطه کرده‌اند. این زبان، مانند خویشاوندانش، آهنگین است. با چند هزار گویشور دوام آورده است. این عدد کوچکی است، اما در منطقه‌ای که بسیاری از زبان‌های شمالی از میان رفته‌اند و جز چند واژه پراکنده در اسناد استعماری چیزی از آنها باقی نمانده، ارزش زیادی دارد.

نقطه عطف در تاریخ آنان جنگ چیچیمکا در نیمه دوم سده شانزدهم بود. این جنگ زمانی آغاز شد که کشف معادن نقره در زاکاتکاس، جاده‌های ارابه‌رو، شهرهای معدنی و دام‌ها را به سرزمین کوچ‌نشینان کشاند. دهه‌ها کمین و یورش‌های تنبیهی نتوانست آن را فیصله دهد. سرانجام اسپانیایی‌ها شیوه خود را تغییر دادند. مذاکره کردند، خوراک و پارچه میان مردم توزیع کردند، میسیون‌ها بنا نهادند و مستعمراتی از متحدان بومی که از جنوب دورتر آمده بودند برپا کردند. سن لوئیس د لا پاس به آن دوره استقرار بازمی‌گردد و جامعه جونازها در آنجا پیرامون میسیون رشد کرد. دسته‌های جونازها در سیرا گوردای صعب‌العبور مدت بسیار بیشتری مقاومت کردند و تا اواخر سده هجدهم در برابر کنترل اسپانیا ایستادگی نمودند.

زندگی امروز در میسیون د چیچیمکاس بسیار شبیه زندگی در دیگر جوامع روستایی در ارتفاعات نیمه‌خشک گوآناخوآتو است: قطعه‌های کوچک زمین که با باران آبیاری می‌شوند، مقداری دام، کار مزدی در شهر، و جریان پیوسته مهاجرت به شهرهای مکزیک یا به ایالات متحده. آیین کاتولیک تقویم مذهبی را تعیین می‌کند و جامعه، جشن‌های روز خاص خود را سازمان می‌دهد. هیچ رسم واحدی نیست که جونازها را متمایز کند. آنچه برجسته است این است که هنوز اینجا هستند. قرن‌ها بیگانگان آنان را در دسته «شمالیان وحشی» قرار دادند، و با این حال زبان خود را نگه داشتند، در سرزمین خویش ماندند و نام خودشان را برای خود حفظ کردند.