اروتیک توخولابال

توجولابال‌ها نام خود را از شیوهٔ سخن گفتنشان گرفته‌اند. Tojol ab'al تقریباً به معنای «واژهٔ راست» یا «زبان راست‌گو» است، و گویندگانش خود را tojolwinik'otik می‌نامند، یعنی «مردمان راست». بدین ترتیب این نام هویت آنان را به شیوهٔ سخن گفتنشان و به کسانی که با ایشان سخن می‌گویند پیوند می‌دهد. آنان قوم مایایی در جنوب‌شرقی ایالت چیاپاس مکزیک‌اند. در فلات مرتفع و در دره‌های اطراف کومیتان، لاس مارگاریتاس، لا ایندپندنسیا و آلتامیرانو زندگی می‌کنند، نزدیک مرز با گواتمالا. حدود شصت هزار نفر به این زبان سخن می‌گویند و بسیاری از ایشان اسپانیایی را هم می‌دانند.

توجولابال به شاخهٔ Q'anjob'alan از خانوادهٔ زبان‌های مایایی تعلق دارد. نزدیک‌ترین خویشاوند آن زبان چوخ است که در آن سوی مرز، در ارتفاعات کوچوماتان گواتمالا، به آن سخن گفته می‌شود. فیلسوف آلمانی‌زاد کارلوس لنکرسدورف دهه‌ها با جوامع توجولابالی کار کرد و بخش بزرگی از نوشته‌هایش را بر پایهٔ دستور زبان بنا نهاد. او بر پسوند ثابت اول‌شخص جمع -tik و بر جمله‌هایی تمرکز کرد که در آن‌ها گوینده و شنونده هر دو کنش‌گرند. جایی که اسپانیایی می‌گوید «به تو گفتم»، توجولابال چیزی نزدیک به «گفتم، تو شنیدی» می‌گوید. او این را شیوه‌ای از اندیشیدن دانست که بر پایهٔ «ما» بنا شده نه «من»، و این استدلال زبان را بسیار فراتر از چیاپاس برد.

تاریخ جدید آنان بیشتر تاریخ زمین است. در طول قرن نوزدهم و تا بخش بزرگی از قرن بیستم، بسیاری از خانواده‌های توجولابال در املاک بزرگ اطراف کومیتان زندگی می‌کردند. آنان بی‌مزد در مزارع مالک کار می‌کردند و در برابر آن حق کشت قطعه زمینی برای خود داشتند. مردم هنوز آن دوران را زمان baldío می‌نامند. اصلاحات ارضی این املاک را به آرامی و ناهموار به ejidos، یعنی مزارع اشتراکی، تقسیم کرد. هرگاه زمین کم می‌آمد، خانواده‌ها به شرق و به دره‌های جنگل لاکاندون کوچ می‌کردند تا مزرعه‌های تازه بسازند. گروه‌های کاتکیست کاتولیک و سازمان‌های دهقانی در آن سکونتگاه‌ها نیرومند شدند، و در 1 ژانویهٔ 1994 ارتش زاپاتیستا شهر لاس مارگاریتاس را گرفت. بسیاری از جوامع توجولابال به این جنبش پیوستند و برخی هنوز به‌عنوان دهکده‌های زاپاتیستای خودگردان زندگی می‌کنند.

بیشتر توجولابال کاتولیک‌اند و کلیسای محلی را جنبش کاتکیست‌های اسقف‌نشین سن کریستوبال دِ لاس کاساس شکل داد، جنبشی که مطالعهٔ کتاب مقدس و نشست‌های دهکده را به دست مردم محلی سپرد. کلیساهای انجیلی کنار آن رشد کرده‌اند. برای بسیاری از خانواده‌ها سال هنوز بر پایهٔ محصول ذرت می‌چرخد. لباس زنان روشن‌ترین نشانهٔ بیرونی این گروه است: دامن‌های گشاد با رنگ‌های درخشان که با بلوزهایی آراسته به روبان و گلدوزی پوشیده می‌شود.