اروتیک تداها

اگر از یک تدا بپرسید خانه‌اش کجاست، پاسخ معمولاً به یک جا برمی‌گردد: تیبستی، کوهستان آتشفشانی که از شمال چاد برمی‌خیزد و تا لیبی و نیجر امتداد دارد. تدا شاخه شمالی مردمی‌اند که بیگانگان ایشان را توبو یا تبو می‌نامند، نامی که اغلب به عبارتی کانوری به معنای مردم تو بازمی‌گردد، که تو خود تیبستی است. خویشاوندان جنوبی ایشان، دازا، تاریخ و نظم اجتماعی بسیار مشترکی دارند. تدا شاخه کوهستان و صحرای عمیق است و در وادی‌ها، شهرهای واحه‌ای و نخلستان‌ها زندگی می‌کند، از بارده‌ای و زوار تا واحه‌های کاوار در نیجر و مناطق فزان و کفره در لیبی.

زبان ایشان، تداگا، به خانواده کوچک زبان‌های صحرایی تعلق دارد. نزدیک‌ترین خویشاوند آن دازاگا است و این دو آن‌قدر به هم نزدیک‌اند که برخی زبان‌شناسان آن‌ها را گویش‌های یک زبان واحد تبو می‌دانند. کانوری که در اطراف دریاچه چاد صحبت می‌شود خویشاوند دورتری است. عربی و توارگی در همه اطراف ایشان رایج است و بسیاری از تدا به آسانی میان زبان‌ها جابه‌جا می‌شوند. اسلام از راه تجارت کاروانی و دولت‌های کهن کانم و بورنو به ایشان رسید. در قرن نوزدهم، هنگامی که طریقت سنوسی در امتداد راه‌های صحرایی خانقاه برپا کرد، این دین تقویت شد. امروز تدا مسلمانان سنی‌اند و ایمانشان ریتم نماز، روزه و ازدواج را تعیین می‌کند. آیین‌های کهن‌تر شرف و تعهد میان تبارها هنوز وزن واقعی دارند.

زندگی اجتماعی از میان تبارها می‌گذرد. هر تبار حقوقی بر دره‌ها، چراگاه‌ها و چاه‌های معینی دارد. تدایی نمی‌تواند با تبار هیچ‌یک از چهار پدربزرگ و مادربزرگ خود ازدواج کند، قاعده‌ای که خویشاوندی را در مسافت‌های بسیار گسترده پخش می‌کند و به بیشتر مردم خویشاوندانی در سرزمین دیگران می‌دهد. اختلاف‌ها به‌طور سنتی از راه گفت‌وگو و پرداخت غرامت با شتر حل می‌شده و در صورت شکست مذاکره، خون‌خواهی راهکار پشتیبان بوده است. بالای تبارهای تیبستی، درده ایستاده است، رهبری که از تبار تومگرا برمی‌آید. اقتدار او بر داوری استوار است نه زور، و این مقام در دوران استعمار تا چاد مستقل ادامه یافت.

تدا مدت‌ها حکومت بر ایشان از دور دشوار بوده است. فرانسوی‌ها سال‌ها طول کشیدند تا تیبستی را زیر اداره خود درآورند. پس از استقلال، نارضایتی از حکومت چاد که جنوب بر آن مسلط بود به شورشی در شمال دامن زد، و خود پسر درده، گوکونی ودی، از 1979 تا 1982 ریاست‌جمهوری چاد را برعهده داشت. اختلاف نوار اوزو با لیبی، آشوب در جنوب لیبی پس از 2011، و موج طلاجویی که از 2012 معدنچیان را به کوهستان کشاند، همه از سرزمین تدا گذشته‌اند. با این همه، زندگی روزمره هنوز بر محور شتر، بز، خرما و راه‌های تجاری می‌چرخد که قرن‌ها کوهستان را به واحه‌ها پیوند داده‌اند.