اروتیک اولمک‌ها

اولمک‌ها مردمی بودند که نخستین مراکز تشریفاتی بزرگ را در مزوآمریکا ساختند، در دشت‌های پست، گرم و رودبریدهٔ کرانهٔ خلیج مکزیک، در آنچه امروز جنوب ایالت وراکروز و غرب ایالت تاباسکو در مکزیک است، میان حدود سال‌های 1200 تا 400 پیش از میلاد. هیچ جامعهٔ زنده‌ای خود را اولمک نمی‌نامد و خود این نام وام‌گرفته است: واژه‌ای ناهواتلی به معنای «مردم کائوچو» است، برچسبی که گویشوران ناهواتل در دوران آزتک، حدود دو هزار سال پس از آن روزگار، به ساکنان منطقه دادند. اینکه اولمک‌ها خود را چه می‌نامیدند ناشناخته است و زبانشان نیز همین‌طور، هرچند پذیرفته‌ترین حدس این است که زبانشان شکلی کهن از خانوادهٔ زبانی میشه-زوکه بوده است، خانواده‌ای که امروز هم قوم‌های پوپولوکا، میشه و زوکه در همان منطقه به آن سخن می‌گویند. این حدس بر واژه‌های وامی استوار است که به کاکائو، بخور و فرآوری ذرت مربوط می‌شوند و از این منطقه به زبان‌های مایایی و دیگر زبان‌های مزوآمریکایی راه یافته‌اند، سرنخی معقول دربارهٔ اینکه چه کسی به چه کسی آموزش می‌داد.

آنچه اولمک‌ها را شناختنی می‌کند، پیکره‌تراشی ایشان است. سرهای عظیم بازالتی، که هفده‌تایشان شناخته شده، هر یک از تخته‌سنگی واحد تراشیده شده‌اند که از کوه‌های توکسلا استخراج و ده‌ها مایل از میان مرداب‌ها و رودخانه‌ها حمل شده است. این سرها چهره‌های فردی زیر کلاه‌خودهای چسبان دارند و تقریباً قطعاً پرتره‌های فرمانروایان‌اند. دو پایتخت بزرگ ایشان پشت سر هم برآمدند و افول کردند: سن لورنزو، سکونت‌گاهی روی فلات با خطوط زهکشی بازالتی و یادمان‌هایی که بعدها عمداً شکسته و دفن شدند؛ و سپس لا ونتا، بر جزیره‌ای در مرداب‌های ساحلی، با هرمی خاکی، کف‌پوش‌های دفن‌شده از موزاییک سرپانتین و ذخیره‌های پنهانِ مدفون از یشم و آینه‌های صیقلی از سنگ آهن که قرار نبود کسی دیگر آنها را ببیند. دینشان یکسره از روی اشیا خوانده می‌شود: نقش تکرارشونده‌ای که نوزاد انسانی را با جگوار درهم می‌آمیزد، غرّان و با سری شکافته، از کهن‌ترین تصاویر خدایان در مزوآمریکاست؛ خارهای سفره‌ماهی در نذورات به خون‌گیری آیینی اشاره دارند؛ و توپ‌های لاستیکی‌ای که در زیارتگاه چشمهٔ ال مانتی حفظ شده‌اند، کهن‌ترین توپ‌های یافته‌شده در هر جای جهان، به بازی توپی اشاره دارند که اقوام بعدی دو هزار سال آن را بازی کردند. بلوک کاسکاخال، لوحی از سنگ سرپانتین که حدود 900 پیش از میلاد نشانه‌هایی بر آن کنده شده، شاید کهن‌ترین نوشته در قارهٔ آمریکا باشد، هرچند همه موافق نیستند که اصلاً نوشته باشد.

تا حدود سال 400 پیش از میلاد، مراکز بزرگ رها شدند و کانون شرقی خالی از سکنه شد، به دلایلی که هنوز بر سرشان بحث است: تغییر مسیر رودخانه‌ها، بارش خاکستر آتشفشانی، یا فروپاشی نظم نخبگانی که همه‌چیز را کنار هم نگه می‌داشت. اینکه اولمک‌ها فرهنگ مادر مزوآمریکا بودند یا تنها یکی از چند خواهر و برادرِ جاه‌طلب، بحثی باز است؛ اما یشم، فرمانروایان تراشیده در سنگ و تصاویر خدایانی که تمدن‌های بعدی منطقه را تعریف می‌کنند، همه در اینجا زود و با شکلی کامل پدیدار می‌شوند. میراث آنان بیشتر یک الگو است تا یک تبار خونی.