اروتیک یانشا

یانِشا در جایی زندگی می‌کنند که کوه‌های آند دیگر کوه نیستند و به جنگل تبدیل می‌شوند، در جنگل ابری و دره‌های رودخانه‌ای مرکز پرو: پالکازو، پیچیس، پوزوزو، و بالادست پرنه، که در بخش‌هایی از پاسکو، خونین (Junín) و هوانوکو پراکنده‌اند. این موقعیت، در میانه‌ی راه میان ارتفاعات و دشت‌های پست، چیزی است که باید درباره‌ی آنان فهمید. زبانشان، یانِشا' (منابع قدیمی‌تر این مردم را آموئشا می‌نامند)، به خانواده‌ی آراواکی تعلق دارد که نیمی از آمریکای جنوبی را در بر می‌گیرد، اما عضوی عجیب از آن است، از نظر آوایی دگرگون‌شده و حاوی لایه‌ای از وام‌واژه‌های کچوایی که چنان کهن‌اند که زبان‌شناسان آن‌ها را شاهدی بر تماس پایدار با جوامع آندی می‌دانند، مدت‌ها پیش از رسیدن اینکاها. یانِشا‌ها جنگل‌نشینانی منزوی نبودند که دیرهنگام با ارتفاعات روبه‌رو شدند. آنان حلقه‌ی اتصال بودند. روشن‌ترین شاهد آن کوه نمک، سِرو دِ لا سال، بالای چانچامایو است که نمک را در شبکه‌ای وسیع منطقه‌ای تأمین می‌کرد و سرزمین یانِشا را به مکانی بدل کرد که دیگر مردمان به آن می‌آمدند.

زندگی دینی به‌طور سنتی حول یومپور رور، پدرمان خورشید، و یاچور آرور، مادرمان ماه، و نیز کورنِشا' می‌چرخید، کاهنی که آتشی مقدس را در خانه‌ای معبدی نگه می‌داشت و اقتدارش آیینی بود نه سیاسی. فرانسیسکن‌ها در قرن هفدهم رسیدند و در سال 1742 بیرون رانده شدند، هنگامی که یانِشا‌ها به آشانینکاها پیوستند و پشت سر خوان سانتوس آتاوالپا در شورشی شرکت کردند که سلوای مرکزی را نزدیک به صد سال به روی بیگانگان بست. سپس بازپس‌گیری هم آهسته و هم یکباره فرا رسید: مهاجران اتریشی و آلمانی در پوزوزو از سال 1859 و بعدها در اوکساپامپا، تجارت کائوچو، امتیاز قهوه‌ی شرکت پروویان کورپوریشن بر روی رود پرنه در دهه‌ی 1890، هیئت‌های تبلیغی ادونتیست در قرن بیستم که به‌شدت با نظم آیینی کهن مقابله کردند، و سرانجام بزرگراه کارِترا مارخینال در دهه‌ی 1960 که مهاجران ارتفاعات را به شمار زیاد به دره‌ها آورد. قانون جوامع بومی پرو در سال 1974 به یانِشا‌ها سند قانونی زمین داد و فدراسیون‌هایشان دهه‌های پس از آن را صرف دفاع از این اسناد در برابر چوب‌بری، کوکا و دامداری کرده‌اند. امروز شمارشان حدود ده هزار نفر است که در چند ده جامعه‌ی دارای سند پراکنده‌اند، و زبان بخش شکننده است: بیشتر یانِشا‌ها نخست به اسپانیایی سخن می‌گویند، و گنجینه‌ی سرودهای آیینی که کیهان‌شناسی کهن را حمل می‌کرد خوانندگان اندکی برایش مانده است. اکنون مدرسه‌های جوامع زبان یانِشا' را آموزش می‌دهند، تلاشی دیرهنگام اما واقعی.