اروتیک شیریانا

شیریانا که با نام باهوانا نیز ثبت شده‌اند، مردمی بودند که به زبان آراواکی سخن می‌گفتند و در کرانه‌های رودهای دمینی و آراسا، دو شاخه‌ی ساحل شمالی رود ریو نگرو در بخش میانی، در ایالت آمازوناس برزیل زندگی می‌کردند. آنان تا سده‌ی بیستم به‌عنوان جامعه‌ای قابل‌شناسایی باقی ماندند. زبانشان اکنون منقرض شده است و هر بازماندگانی که باقی مانده‌اند به جمعیت رودنشین آمیخته‌ی پرتغالی‌زبان منطقه‌ی بارسلوس تعلق دارند. آنان در سرزمینی با جویبارهای آب سیاه، جنگل‌های سیل‌زده و خاک‌های شنی، مردم رودخانه بودند. بنا بر همه‌ی نشانه‌ها، آنان تقریباً همان‌گونه زندگی می‌کردند که همسایگان آراواکی‌شان: باغ‌های مانیوک، ماهی‌گیری و سفر با قایق.

سرزمین آمازونی آنان زود و سخت آسیب دید. از اوایل دهه‌ی 1700، اعزام‌های برده‌گیری پرتغالی در رود ریو نگرو فعال بودند و مقاومت ماناو به رهبری آجوریکابا در دهه‌ی 1720 سرکوب شد. مأموریت‌های کرملی بازماندگان را در شهرک‌های رودخانه‌ای گرد آوردند و آبله و سرخک بقیه‌ی کار را تمام کردند. ظرف چند نسل، ملت‌های بزرگ آراواکی‌زبان رود اصلی از میان رفتند. دیگران در جمعیتی مأموریتی که به نهنگاتو و بعدها پرتغالی سخن می‌گفت، حل شدند. نهنگاتو زبان تجاری مبتنی بر توپی است. گروه‌هایی که در بالادست رودهای فرعی زندگی می‌کردند، دیرتر دوام آوردند و شیریانا از جمله‌ی آنان بودند. تجارت لاستیک و پیاساوا، که هر دو بر پایه‌ی بدهی اداره می‌شد، سرانجام به آن رودخانه‌ها نیز رسید. امروز بالادست دمینی سرزمین یانومامی است، مردمی که با کاهش جمعیت‌های قدیمی رودنشین، از مرتفعات به سمت جنوب گسترش یافتند.

آنچه از شیریانا باقی مانده، بیشتر زبان آنان است، و آن هم به سختی. حدود 1990 زبان‌شناس آنری رامیرز با آخرین سخنگویان سالخورده کار کرد و در 1992 توصیفی منتشر کرد که هنوز اصلی‌ترین سند موجود است. این توصیف الگوی کلاسیک آراواکی فعال-حالتی را نشان می‌دهد: فاعل فعل وقتی کاری انجام می‌دهد به شیوه‌ای نشانه‌گذاری می‌شود و وقتی صرفاً هست یا تحت تأثیر چیزی قرار می‌گیرد به شیوه‌ای دیگر. رامیرز این زبان را با ماناو، زبان مردمی که شهر ماناوس به نام آنان است، و با کاریای در یک گروه قرار داد. هر دو خیلی زودتر از میان رفتند و چیزی بیش از فهرست واژگان برجای نگذاشتند. اگر این گروه‌بندی درست باشد، مواد به‌جامانده از شیریانا بهترین پنجره‌ی باقی‌مانده به شاخه‌ای کامل و گم‌شده از این خانواده است.

یک هشدار برای هر کسی که ادامه می‌دهد: این نام تله‌ای است. شیریانا، زیریانا و املاهای مشابه را مسافران و مأموران به گروه‌هایی نامرتبط که در شمال‌تر، به‌سوی رودخانه‌های اورارِیکا و موکاجای زندگی می‌کردند و به زبان یانومامی سخن می‌گفتند، نیز نسبت دادند. شیریانای آراواکیِ دمینی مردمی متفاوت با زبانی متفاوت بودند، و این یکی از دلایلی است که زبان‌شناسان تمایل دارند نام باهوانا را ترجیح دهند.