اروتیک گاویائوها

گاویائو در زبان پرتغالی به معنای «شاهین» است. مستوطنان و مأموران این نام را بر این مردم نهادند و همچنان رایج ماند. اما در بنیاد خود، تیمبیرا هستند، یکی از شاخه‌های مردم ژه شمالی که روستاهایشان بنا به سنت، حلقه‌ای از خانه‌ها را گرد میدانی باز تشکیل می‌دهد. آنان در میان خود، خویشتن را بر پایه محل آمدن هر گروه می‌شناسند، نه با نامی که بیگانگان بر ایشان نهاده‌اند. در قلمرو بومی مائه ماریا در جنوب شرقی ایالت پارا، نه چندان دور از مارابا، پارکاتژه زندگی می‌کنند، یعنی مردم پایین‌دست رودخانه؛ کییکاتژه، یعنی مردم بالادست رودخانه؛ و آکراتیکاتژه، یعنی مردم کوهستان. گاویائوی دیگری که با آنان خویشاوند است، یعنی پیکوبژه، در شرق و در ایالت مارانیائو زندگی می‌کند.

قرن بیستم سخت بر آنان گذشت. گردآورندگان گردوی برزیلی به جنگل‌های دره توکانتینز رخنه کردند و تماس با آنان و با مأموران دولتی، خشونت و بیماری به همراه آورد که جمعیت گاویائو را به شدت کاهش داد. سپس پروژه‌های توسعه آمدند. مخزن سد توکوروئی زمین‌های آکراتیکاتژه را زیر آب برد و آن جامعه به ماریا منتقل شد. از قلمرو این سرزمین بزرگراه فدرال، خطوط برق فشار قوی و راه‌آهن کاراژاس می‌گذرد که سنگ آهن را به ساحل اقیانوس اطلس می‌برد. گاویائو تنها تحمل نکردند. از دولت و شرکت‌های درگیر خواستار غرامت شدند. آنان به رهبری کسانی چون کروهوکرنهوم، تجارت گردوی برزیلی خود را نیز به دست گرفتند تا دیگر برای واسطه‌های بیرونی برداشت نکنند. این سابقه طولانی چانه‌زنی سخت، اکنون بخشی از هویت آنان است، به همان اندازه که هر آیینی بخشی از هویت آنهاست.

زبانشان گونه‌ای از تیمبیرا است. آن قدر به گفتار کراهو، کانلا و کریکاتی نزدیک است که زبان‌شناسان همه را گویش‌هایی از یک زبان می‌دانند. در میان پارکاتژه، بیشتر جوانان اکنون عمدتاً به پرتغالی سخن می‌گویند و بخش عمده تلاش برای زنده نگه داشتن زبان بر دوش سالخوردگان و مدرسه روستاست. زندگی آیینی پایدارتر مانده است. مسابقات کشیدن تنه‌های درختی همچنان محور اصلی است: تیم‌های رقیب مسافت‌های طولانی را می‌پیمایند و بخش‌های سنگین تنه نخل را حمل می‌کنند. مسابقات تیراندازی با کمان نیز برگزار می‌شود و شرکت‌کنندگان بدن خود را با اوروکوم قرمز و ژنیپاپو سیاه رنگ می‌کنند. این رویدادها از تقسیم‌بندی‌های آیینی دوگانه‌ای پیروی می‌کنند که زندگی اجتماعی تیمبیرا را سامان می‌دهد. این‌ها از روشن‌ترین راه‌هایی است که گاویائو با آن به خود و همسایگانشان نشان می‌دهند که گذر از قرن گذشته به معنای ناپدید شدن در آن نبوده است.