اروتیک آنداکی‌ها

آندکی‌ها مردمی بومی در جنوب کلمبیا بودند که دره‌ی بالایی رود ماگدالنا و دامنه‌های جنگلی شرقی کوه‌های آند را در اختیار داشتند، هنگامی که اسپانیایی‌ها در دهه‌ی 1530 رسیدند. آنان طی چهار قرنِ پس از آن جنگیدند، عقب نشستند و سرانجام به عنوان یک قوم متمایز از هم پاشیدند. امروز هیچ‌کس به زبان آنان سخن نمی‌گوید. فرزندانشان در جمعیت روستایی ویلا و کاکتا و در گروه‌های بومی همسایه حل شده‌اند و نامشان بیشتر در نقشه‌ها باقی مانده است.

آنچه آنان را در سوابق استعماری متمایز کرد، سرسختی‌شان در برابر تسلیم بود. آندکی‌ها در خیزش‌هایی که پس از فتح دره‌ی ماگدالنا را لرزاند شرکت کردند، همان موج مقاومتی که از طریق لا گایتانا، رهبر زن، به یاد آورده می‌شود، و مدت‌ها پس از آنکه همسایگانشان شکست خورده یا جابه‌جا شده بودند، همچنان به شهرهای اسپانیایی مانند تیمانا یورش می‌بردند. هنگامی که دره‌های مرتفع دیگر قابل زندگی نبودند، از فراز رشته‌کوه به دامنه‌های مرطوب کوهستانی رفتند، جایی که رودهای کاکتا و فراگوا جریان خود را به سوی آمازون آغاز می‌کنند. این کوچ، قومی از دره‌های آند را به قومی جنگلی بدل کرد و نسل‌ها خودمختاری برای آنان فراهم آورد. مبلغان فرانسیسکن در قرن هجدهم بارها کوشیدند آنان را در دهکده‌های مأموریتی گرد آورند، اما نتیجه‌ی اندکی گرفتند. با این حال، مأموریت‌ها یک فراورده‌ی آندکی را به گردش گسترده‌تری درآوردند: موم عسل وحشی که در جنگل گردآوری و از راه تجارت به ارتفاعات برده می‌شد و نام آنان را در بازرگانی استعماری همراه داشت.

زبانشان سنگین‌ترین از دست‌رفتگی است. تنها از چند فهرست کوتاه واژه که کشیشان و مسافران در قرن‌های هجدهم و نوزدهم ثبت کرده‌اند شناخته می‌شود؛ این فهرست‌ها برای نشان دادن اینکه زبانی مستقل بوده کافی‌اند، اما برای تعیین جایگاه آن کافی نیستند. زبان‌شناسان پیوندهایی با زبان پائیس، با زبان‌های چیبچان و با تینیگوا-پامیگوا پیشنهاد کرده‌اند، اما هیچ‌یک ثابت نشده، و آندکی معمولاً در فهرست زبان‌های طبقه‌بندی‌نشده یا زبان‌های منفرد آورده می‌شود. دین آنان نیز کمتر از این ثبت شده است: آنچه باقی مانده از گزارش‌های مأموریت‌ها می‌آید که بیشتر به جایگزینی آن علاقه داشتند تا توصیف آن.

میراث، یک نام و یک بحث است. شهر بلن د لوس آندکیس در کاکتا این نام را حمل می‌کند. بحث بر سر مجسمه‌های سنگی سان آگوستین است که در سرزمین کهن آندکی‌ها قرار دارند و برخی نویسندگان نخستین، آنها را به ایشان نسبت داده‌اند. باستان‌شناسی سازندگان را قرن‌ها پیش از هر سندی درباره‌ی آندکی‌ها تاریخ‌گذاری می‌کند و هیچ ارتباطی نشان داده نشده است. مورخ خوان فریده داستان آنان را از 1538 تا 1947 دنبال کرد و آن را مطالعه‌ی موردی درباره‌ی چگونگی ناپدید شدن یک قوم خواند: نه در یک کشتار واحد، بلکه از راه گریز، مأموریت‌ها، بیماری و جذب آهسته در جامعه‌ی مهاجرانی که پس از آنان به سمت پایین آمدند.