اروتیک آیکاناها

آیکاناها از جمله مردمانی‌اند که جنوب رندونیا، در جنوب غربی آمازون برزیل، معمای زبانی بودنش را مدیون آنان است. زبانشان که آن هم آیکانا نامیده می‌شود، هیچ خویشاوند تثبیت‌شده‌ای ندارد. کواثا، زبان همسایگانی که آیکاناها نسل‌هاست با آنان وصلت کرده‌اند، نیز خویشاوندی ندارد و کانوئه هم که اندکی دورتر به آن سخن گفته می‌شود، ندارد. در فاصلهٔ چند روز سفر می‌توان به چندین زبان برخورد که متخصصان تاکنون نتوانسته‌اند آن‌ها را به هیچ زبان دیگری پیوند دهند، تمرکزی که تقریباً در هیچ جای دیگری از زمین دیده نمی‌شود. هرچه در این بخش از حوضهٔ بالادست گواپوره رخ داده باشد، بازماندگانی از تبارهای بسیار کهن و جدا از هم را بر جای گذاشته که کنار یکدیگر زندگی می‌کنند.

سرزمین آنان جنگل سرچشمه‌ای در نزدیکی بالادست کورومبیارا است، زمینی خشک و غیرسیلابی که جویبارها آن را بریده‌اند، گرم و مرطوب در بیشتر ماه‌های سال. امروزه بیشتر آیکاناها در قلمرو بومی توبارائو-لاتونده زندگی می‌کنند و در آن با خانواده‌های کواثا و با لاتونده‌ها، گروهی از نامبیکوارای شمالی، شریک‌اند. خانوارها در آنجا به‌طور معمول چندزبانه‌اند و تبار اغلب مختلط است. نام‌های قدیمی‌تر آیکاناها از بیرون آمده‌اند: توبارائو، هواری، کاسوپا، ماساکا، کورومبیارا. این‌ها برچسب‌های دوران لاستیک‌اند، نه خودنام.

آن دوران تقریباً کار آنان را تمام کرد. اقتصاد لاستیک در دهه‌های نخست سدهٔ بیستم به سرچشمه‌های گواپوره رسید و بیماری و کار اجباری جمعیت را به بخش کوچکی از آنچه بود کاهش داد. ضربهٔ دوم در دهه‌های 1970 و 1980 فرود آمد، زمانی که جادهٔ آسفالته و برنامه‌های اسکان فدرال صدها هزار مهاجر را به رندونیا آوردند و جنگل پیرامون آنان را به چراگاه گاو بدل کردند. آیکاناها دوام آوردند و به‌کندی بهبود یافتند تا شمارشان به چند صد نفر رسید.

آنان در باغ‌های کشت‌وسوزی مانیوک تلخ و شیرین، ذرت، موز و نخل هلو می‌کارند، شکار و ماهیگیری می‌کنند و، مانند بیشتر خانواده‌های آن بخش از رندونیا، آجیل برزیلی را برای درآمد نقدی گردآوری می‌کنند. آنچه شایان توجه است زبان است. در منطقه‌ای که زبان‌های منزوی یکی پس از دیگری خاموش شده‌اند، آیکانا هنوز در خانه به کار می‌رود و هنوز به برخی کودکان منتقل می‌شود، و گویشوران آیکانا مستقیماً در مستندسازی و نوشتن آن مشارکت داشته‌اند. جامعه‌ای چندصدنفره که در چنین زمینه‌ای زبانی طبقه‌بندی‌نشده را زنده نگه می‌دارد، کار کوچکی نمی‌کند.