اروتیک کیچوا-لامیستا

وقتی از یک کیچوا-لامیستا بپرسید از کجاست، پاسخ او معمولاً مکان و زبان را با هم پیوند می‌دهد: شهر تپه‌ای لاماس در منطقهٔ سان مارتین پرو، و گونه‌ای از زبان کچوا که دور از ارتفاعات آند گفته می‌شود، یعنی جایی که بیشتر بیگانگان این زبان را به آن نسبت می‌دهند. این پیوند، هستهٔ هویت است. اینان گویندگان کچوا در جنگل مرتفع‌اند، یعنی دامنهٔ شرقی پوشیده از جنگل که در آن رشته‌کوه‌های آند به سوی حوضهٔ آمازون فرود می‌آیند. آنان در دره‌های رودخانه‌های مایو و هوآلاگا و جویبارهایی که به آن‌ها می‌ریزند کشاورزی می‌کنند.

چگونگی رواج زبان کچوا در این منطقه پرسشی باز است، و خود مردم پاسخ قاطعی دارند. روایتی دیرینه که از دیرباز نقل می‌شود، آنان را به چانکا نسبت می‌دهد، ملتی کوهستانی که در سدهٔ پانزدهم به دست اینکاها شکست خورد، و گفته می‌شود بازماندگانش به‌جای تسلیم شدن به اینکاها، به جنگل عقب نشستند. زبان‌شناسان داستانی پیچیده‌تر روایت می‌کنند. گونهٔ محلی به همان شاخهٔ شمالی تعلق دارد که کیچوای اکوادور و کچوای چاچاپویاس به آن تعلق دارند، و شاید در دوران استعمار گسترش یافته باشد، زمانی که مبلغان مذهبی از کچوا به عنوان زبان مشترک میان مردمانی با زبان‌های دیگر استفاده می‌کردند. خود لاماس در دههٔ 1650 توسط اسپانیایی‌ها بنیان گذاشته شد. هیچ‌یک از این دو روایت دیگری را کنار نزده است، و روایت چانکا همچنان با افتخار نقل می‌شود.

در لاماس، محلهٔ کیچوا که ال وایکو نام دارد پایین‌تر از بقیهٔ شهر قرار دارد که روی سه سطح ساخته شده است. نسل‌ها این چیدمان خانواده‌های بومی را از مرکز مستیزو که در بالای تپه قرار دارد جدا نگه داشت. بیرون از شهر، جوامع در چند استان پراکنده‌اند و بسیاری از آن‌ها را خانواده‌هایی بنیان نهاده‌اند که در جست‌وجوی زمین به نواحی دورتر کوچ کردند. زمین‌ها به نوبت پاک‌سازی می‌شوند و در آن‌ها ذرت، لوبیا، کاساوا، پنبه و موز کاشته می‌شود. کارهای سنگین اغلب از طریق چوبا-چوبا انجام می‌شود، گردهمایی کاری مشترکی که در آن میزبان خوراک و ماساتو فراهم می‌کند و نیروی کار بعداً به همان شکل جبران می‌شود.

زندگی مذهبی از نظر تقویم کاتولیک است، اما لایه‌های زیرین آن کهن‌ترند. جشن سانتا روزا در اواخر اوت بزرگ‌ترین رویداد عمومی شهر است و موسیقی، رقص و پوشاک کیچوا در مرکز آن قرار دارد. در کنار کلیسا، سنت محترمی از درمانگرانی که با گیاهان جنگلی کار می‌کنند جریان دارد و لاماس در سراسر منطقه به کوراندروهایش شهرت دارد.

امروز دشوارترین مسئله زمین است. پارک ملی کوردیلرا آسول و منطقهٔ حفاظت‌شدهٔ کوردیلرا اسکالرا که هر دو در دههٔ 2000 ایجاد شدند، با جنگلی همپوشانی دارند که جوامع کیچوا از دیرباز در آن شکار و کشاورزی کرده‌اند، و فدراسیون‌های آنان سال‌ها برای دریافت سندهای مالکیت جمعی پافشاری کرده‌اند. اسپانیایی اکنون زبان اول بسیاری از جوانان است، بنابراین زنده نگه داشتن کیچوا عمدتاً به خانواده‌ها و مدارس دوزبانه بستگی دارد.