اروتیک چاکماها

چاکماها بزرگ‌ترین گروه از مردمان بومی تپه‌های چیتاگونگ هستند، پهنه‌ای گوه‌مانند از پشته‌های جنگلی در جنوب‌شرق بنگلادش که تا مرز هند و میانمار پیش رانده است. آنان از نظر معیارهای جنوب آسیا گروهی غیرمعمول‌اند: بوداییان تراوادایی در کشوری که اکثریت قریب‌به‌اتفاق آن مسلمان است، و زبانی هندو-آریایی را در منطقه‌ای صحبت می‌کنند که بیشتر همسایگان کوهستانی‌شان، از جمله مارما، تریپورا و مرو، به زبان‌های تبتی-برمه‌ای سخن می‌گویند. این تقاطع زبانی نخستین معمایی است که هر کسی درباره آنان متوجه می‌شود. زبان چاکما با خطی ویژه خود و برگرفته از براهمی نوشته می‌شود، خطی که با خطوط به‌کاررفته برای زبان برمه‌ای و مون مرتبط است، با آنکه خود زبان به بنگالی و آسامی نزدیک‌تر است. خط و گفتار از دو جهان متفاوت می‌آیند و قرن‌ها در کنار هم فشرده شده‌اند.

جامعه چاکما در سه دایره سنتی سازمان یافته که هر یک زیر نظر یک رهبر موروثی است و راجای چاکما در رأس آن قرار دارد؛ نهادی که بنگلادش آن را لغو نکرده، هرچند در دل دولت مدرن جایگاهی ناهموار دارد. روستاها معمولاً در امتداد خط‌الرأس تپه‌ها یا کناره رودخانه‌ها ساخته می‌شوند و خانه‌ها روی پایه‌های بلند بالا برده می‌شوند. ریتم کشاورزی معیشتی قدیمی، یعنی جوم، کشت جابه‌جایی بر دامنه‌های پاک‌شده، همچنان تقویم کشاورزی را شکل می‌دهد، حتی آنجا که برنج دشت‌ها و دلسردسازی از سوی دولت آن را عقب رانده‌اند. بودیسم در اینجا بیشتر رنگ‌وبوی آیینی زیسته دارد تا نمایشی: ویهارا‌های روستایی، راهبانی که برای دریافت صدقه می‌گردند، و جشن قمری بیزو که سال نو بنگالی را با سه روز پاکسازی، ضیافت و پاشیدن آب گرامی می‌دارد.

زخم تاریخی تعیین‌کننده، زخمی تازه است. ساخت سد کپتای در اوایل دهه 1960 حدود چهل درصد زمین‌های قابل کشت چاکماها را زیر آب برد و حدود صد هزار نفر را آواره کرد که بسیاری از آنان هرگز به‌درستی دوباره اسکان داده نشدند؛ جمعیت قابل‌توجهی به ایالت‌های هندی آروناچال پرادش، تریپورا و میزورام رفتند که نسل‌های بعدی‌شان هنوز با شهروندی مورد مناقشه در آنجا زندگی می‌کنند. دهه‌های بعد شاهد شورش مسلحانه شانتی باهینی علیه اسکان بنگالی‌ها با پشتیبانی دولت در تپه‌ها بود که رسماً با توافق صلح 1997 پایان یافت؛ توافقی که اجرای آن همچنان یک نارضایتی سیاسی زنده است. چاکماهایی که امروز می‌بینیم این تاریخ را بی‌آنکه به نمایش بگذارند با خود دارند: کار بافندگی با پینون-هادی قرمز و سیاه، ادبیات و موسیقی‌ای که بی‌سروصدا حفظ شده‌اند، و حس دست‌نخورده‌ای از اینکه مردمی متمایزند که سرزمین‌شان بیش از یک بار پیرامونشان بازترسیم شده است.