اروتیک فولنی-اوها

فولنی‌ئو تنها قوم بومی شمال‌شرقی برزیل، خارج از مارانیائو، هستند که هرگز از سخن گفتن به زبان خود باز نایستادند. چهار قرن مأموریت‌های مذهبی، دامداری و همانندسازی اجباری، گفتار بومی را تقریباً در همه جای دیگر میان باهیا و سئارا محو کرد. در آگواس بلاس، شهری در داخل خشک ایالت پرنامبوکو، هنوز چند هزار فولنی‌ئو به زبان یاته با یکدیگر حرف می‌زنند و این واقعیت را هستهٔ هویت خود می‌دانند.

زبان یاته معمولاً در خانوادهٔ ماکرو-ژه طبقه‌بندی می‌شود، اما این پیوند آن‌قدر سست است که برخی زبان‌شناسان آن را زبانی منزوی می‌دانند. به هر حال، خویشاوندان نزدیکی در همسایگی ندارد و همهٔ همسایگان به پرتغالی سخن می‌گویند. کودکان فولنی‌ئو دوزبانه بزرگ می‌شوند و این زبان در مدرسهٔ روستا آموزش داده می‌شود، اما تضمین واقعی آن اوریکوری است. هر سال، حدود سه ماه، از حدود سپتامبر تا نوامبر، جامعه روستای اصلی را ترک می‌کند و به سکونتگاه دومی در چند کیلومتری می‌رود که به نام نخل اوریکوری نامگذاری شده است. آنچه آنجا می‌گذرد برای بیگانگان بسته است و اعضا درباره‌اش گفتگو نمی‌کنند. عموم تنها کلیات را می‌دانند: یاته زبان این اعتکاف است، الکل ممنوع است، قواعد سختگیرانهٔ رفتار اجرا می‌شود و تبارهایی که جامعهٔ فولنی‌ئو را سازمان می‌دهند وارد عمل می‌شوند. شرکت در آن است که شخص را فولنی‌ئو می‌کند. تبار به تنهایی این موضوع را تعیین نمی‌کند.

از دید فولنی‌ئو، هیچ‌یک از این‌ها با کاتولیسم در تضاد نیست. بیشترشان غسل تعمید یافته‌اند و عید بانوی حبل بی‌آلایش، حامی آگواس بلاس، به همان اندازه که متعلق به شهر است متعلق به آنان نیز هست. خود شهر بخش ناخوشایند داستان است. این شهر در درون زمین‌های قدیمی مأموریت بر رود ایپانما شکل گرفت، جایی که اسناد استعماری مردم را کارنیخوس می‌نامیدند. در دهه‌های 1870 دولت ایالتی آن زمین را به قطعات خانوادگی تقسیم کرد و بسیاری از آن‌ها بعدها به کشاورزان و شهرنشینان غیربومی اجاره داده شد. امروز مرکز شهری مانند جزیره‌ای در درون سرزمین بومی قرار دارد و اجاره و نزاع بر سر زمین جزئی ثابت از سیاست محلی است.

در دهه‌های 1920 فولنی‌ئو نخستین قوم شمال‌شرقی شدند که یک پست سازمان فدرال حفاظت از سرخ‌پوستان دریافت کردند، سابقه‌ای که اقوام دیگر منطقه در دهه‌های بعد آن را دنبال کردند، و رقص توره به عنوان گواه عمومی هویت بومی به کار رفت. اکنون بسیاری از خانواده‌ها از بافتن کاه اوریکوری به صورت حصیر، کیف و جارو امرار معاش می‌کنند و گروه‌های سیار کافورناس، یعنی سرودهایی به زبان یاته، را در شهرهای سراسر برزیل اجرا می‌کنند. جامعهٔ کوچک فولنی‌ئو در برازیلیا، در سانتواریو دوس پاژِس، نیز پایگاهی دارد.